Bokmenntaviðhorf sosialista

Bókmenntaviðhorf sósialista

Fyrir nokkru birtist her í TMM óvenjuskýr boðskapur um hvernig bókmenntir eigi að vera. Það er grein Dagnýjar Kristjánsdóttur og Þorvalds Kristinssonar: „Þetta er ekki list" (TMM 1981, 3. h., skst. DP hér á eftir). Þessi boðskapur er útbreiddur meðal sósíalista og víðar. Raunar sýnist mér hann byggjast á íhaldsviðhorfi, þótt í rauðu gervi sé. Og kjarni hans er: ,Bókin er semsagt aftur orðin baráttutæki - og þá skyldi maður ætla að sósíalistar gleddust og héldu veislu - en sú er nú aldeilis ekki raunin." (bls. 321). Af hverju áttu sósíalistar að gleðjast? DP: ,Fátt þurfum við meira þessa stundina en nokkra leiðsögn um þann sundraða veruleika sem heldur okkur föngnum. Og slíka leiðsögn má m.a. sækja í bókmenntir, hvort sem borgaraleg bókmenntastofnun kallar þær list eða ekki." (bls. 324)
Við fyrstu sýn virðist þetta kannski mjög róttæk stefna. En svo fer hún að minna óþægilega mikið á boðskap skáta, KFUM-manna og viðlíka afla um hollar bókmenntir. Það er nefnilega sígilt viðhorf menningarsnauðra smáborgara að bókmenntir hafi fyrst og fremst gildi sem tæki - eigi raunar engan rétt á sér nema þær séu sannar og siðbætandi. Mig minnir að Halldór Laxness reki þetta viðhorf til samfélaga par sem fólk átti yfirleitt aðeins eina bók - Heilaga ritningu - gleypti hana i heilu lagi og trúði öllu (sbr. orðtakið: „þad stendur einsog stafur á bók"). Nú setja ýmsir sósíalíska fræðslu og hvatningu í stað þrælasiðferðis KFUM og skáta. En viðhorfið til bókmennta er óbreytt: þær eiga að móta lesendur einsog kökudeig væru. Annarsvegar er alráður höfundur, hinsvegar óvirkir viðtakendur. Hvað er íhaldsviðhorf ef ekki þetta? Enda hafði t.d. Karl Marx algerlega andstæð viðhorf: "Rithöfundur lítur enganveginn á verk sín sem tæki. Þau eru markmið i sjálfum sér, þau eru svo fjarri því að vera honum eða öðrum tæki, að hann fórnar tilveru sinni fyrir tilveru þeirra, þurfi þess með." 1) . Það er því hreint ekki "sígild krafa sósíalista að bókmenntirnar leggi baráttunni lið", einsog DP halda fram (bls. 322). Annað mál er að stalínistar hentu þennan -jónustuboðskap á lofti einsog annan smáborgaraskap, enda er æðsta hugsjón þeirra að ráðskast með fólk. Þaå er líka auðþekkt ættarmótið á þessu viðhorfi - að hlutirnir hafi bara gildi í þeim mæli sem þeir eru hagnýtir, og að allt eigi að þjóna einum tilgangi. Birtist ekki þar í formi hugsjónar grundvallarlögmál audvaldsþjóðfélagsins; að allt skull sveigt undir einn tilgang - eftirsókn hámarksgróða? Vissulega búa sósíalistar í bessu þjóðfélagi og þurfa ad taka mið af því í byltingarbaráttu sinni. En stefna þeirra er umfram allt að virða fjölbreytnina, séreðli hvers og frelsisþrá - ekki síður í listsköpun en í t.d. eldhúsi og svefnherbergi."
DÞ gera fyrirvara um að nauðsynlegt sé að þekkja margvíslegar bókmenntir sem "heimild urn veruleika okkar og hugsunarhátt" og lesa af skilningi (nánar um það síðar). En af fyrrgreindu viðhorfi beirra leiðir að ,,við metum þau skrif umfram önnur sem sýna tengsl mannsins við það samfélag sem hann lifir í, samband einstaklings og fjölda, samband einkalífs og opinbers lífs. Þau skrif sem leita lausna á vanda söguhetja sinna í ljósi félagslegs veruleika þeirra í stað þess að lofa leiðir einstaklingslausnanna eru skrif að okkar skapi." (bls. 324)
Lítum nú nánar á þær mismunandi leiðir sem sósíalistar hafa farið til að „bókmenntirnar leggi baráttunni lið". Að sjálfsögðu förum við þá oft útfyrir grein DP.

Uppbyggilegar bókmenntir
Stundum hefur skáldum verið boðað að sýna lesendum dásemdir sósíalískrar framtíðar. En frumkvöðlar marxismans vildu aðeins ræða um grundvallaratriði hennar í greinum sínum. Því þarsem hugmyndir manna mótuðust af félagslegum veruleika þeirra, gætu þeir sem búa við auðvaldskerfi ekki gert sér glöggar hugmyndir um lífið í sósíalisma framtíðarinnar. Þær hugmyndir hljóti að verða afstraktar og æði litaðar af auðvaldsveruleikanum. Hvernig ættu bá skáldin að bregða upp lifandi myndum af veruleika framtíðarinnar? Fari þau að sýna fyrirmyndarfólk, frjókorn sósialískrar framtíðar i samtíma okkar, er hætt við að það fólk verði heldur loftkennt. Ennfremur gæfi það alranga mynd af samtíma okkar, alltof jákvæða, að reyna að telja fólki trú um að slíkt geti þrifist í henni.
Þetta hafa nú flestir séð, og viljað halda sig við samtímann. Þá er að tala máll hinna undirokuðu, og jafnvel að vekja þá til baráttu.
Eitt er að vilja örva undirokaða hópa til listsköpunar - eða einfaldlega tilað lýsa stöðu sinni - láta rödd þeirra heyrast, stuðla að aukinni sjálfsvitund þeirra. Það hljóta allir sósíalistar að villa. En oft er annað uppi, eins og sást á umræðunum um kvennamenningu í Þjóðviljanum í fyrrasumar, Þar hét það kvennamenning að annast börn, ræktun, matseld, fatagerð og önnur hefðbundin kvennastörf, en ekki t.d. stjórnsýsla, veiðar eða stjórnmál. Það er „karlaheimur". Þetta er að afneita þeirri augljósu staðreynd að í þessu sambandi er það sögulega ákvarðað þjóðfélagshlutverk að vera kona. Talsmenn þessa viðhorfs ganga gegn því grundvallarsjónarmiði sósialista að hver einstaklingur er fyrst og fremst möguleikar, hann á að fá sem mest frelsi. Það sem einkennir undirokaðan hóp er þröngvað uppá hann af ríkjandi kerfi, og það er bví sótsvart íhald að vegsama þá eiginleika umfram aðra möguleika.
Í byltingunni 1917 varð til mikil hreyfing í Rússlandi sem hét Öreigamenning (Próletkúlt). Sumir forystumenn hennar héldu því fram að hugmyndaheimur manna ákvarðaðist beinlínis af efnislegum aðstæðum þeirra. Verkalýður á stórum vinnustöðum er alltaf í samstarfi, og því hlyti hann að hafa hugsunarhátt samstarfs, bróðurlegrar samhjálpar. Þessi hugsunarháttur væri eðlisólíkur einstaklingshyggju borgarastéttarinnar og einyrkjabænda; sem og valdboðshugsunarhætti aðals og klerka. Bókmenntir öreigastettarinnar hlytu að endurspegla þennan nýja hugsunarhátt hennar nú þegar á tímum auðvaldsdrottnunar í heiminum, einnig ættu sannar öreigabókmenntir að endurspegla reglubundna hrynjandi færibandavinnunnar í hrynjanda máls eða skáldlegra mynda.
Þetta viðhorf er kallað vélræn efnishyggja eða dólgamarxismi. Marx, Engels, Lenín, Trotskí, o.fl. börðust gegn því alla tíð2). Því þótt tilvera okkar sé ein heild, og framieiðsluhættir móti sögu hennar til lengdar, þá mótast hún hverju sinni líka af menningarhefðum, hugmyndaheimi, stjórnmálaástandi, o.s.frv. Því er verkalýðurinn, einsog aðrar stéttir í auðvaldsþjóðfélagi, yfirleitt haldinn borgaralegum viðhorfum, sem hvarvetna ríkja í þjóðfélaginu, og spretta af því. Ella væri verkalýðurinn löngu búinn að gera sósíalíska byltingu.
En þessi dólgamarxismi er undirrót alþýðudekurs, þ.e. að gera ríkjandi smekk alþýðu að hæstarétti um listaverk. Þetta er alltannað mál en það, að taka mið af hugmyndaheimi þess sem maður er að tala við. Af misskilinni alþýðuvináttu er hugarheimur kúgaðrar stéttar, hugarheimur sem endurspeglar kúgunina, gerður að endanlegum mælikvarða á gott og illt, framsækið, róttækt eða borgaralegt. Augljóslega er varla hægt að ímynda sér öfgafyllri ihaldsstefnu.
Meginatriði sósíalrealismans er sá boðskapur, að skáldverkið eigi að vekja fólk til baráttu með því að sýna baráttu, sýna verkalýðinn berjast stéttvísan í samtökum sínum, sýna fyrirmyndarhetjur sem sigrast á tregðu og deyfð stéttsystkina sinna, svo að verkalýðurinn taki höndum saman og sigri stéttaróvininn. Yfirleitt ríkir hér borgaraleg einstaklingshyggja, einsog t.d. í Islandssögu Hriflu-Jónasar: einstök stórmenni stíga fram á sviðið og móta fjöldann, Og þetta er kannski engin furða. Borgaraleg áhrif eru sínálæg, einsog áður segir, og birtast þau ekki einmitt í boðun svona stefnu? Sýnir það ekki heldur litla virðingu fyrir undirokuoum þjóðfélagshópum, að halda að þeim hugkvæmist barátta fyrir réttindum sínum helst við skáldsagnalestur. Eru þetta ekki dæmigerð millistéttarviðhorf, þeirra sem hafa atvinnu af að leiðbeina öðrum, presta, kennara, blaðamanna o.s.frv.
Auðvitað gætu orðið til mikil listaverk sem lýsa byltingarbaráttu - og eru sjálfsagt til. En er ekki hrein hughyggja (snillingadýrkun) að gera ráð fyrir að skáld dragi svoleiðis bara uppúr hugarfylgsnum sínum? Það er með þetta einsog annað, skáld vera að þekkja efnið til að geta skapað listaverk úr því.
Uppúr 1968 var þessi sósíalrealismi grafinn upp, m.a. í Danmörku. Og þar hefur ungur hugsjónamaður, Guðlaugur Arason, tileinkað sér hann, auðvitað til að veita „nokkra leiðsögn um þann sundraða veruleika sem heldur okkur föngnum" (DP bls. 324). Bók hans Víkursamfélagið er alveg hreinræktuð skv. þessari stefnu, Eldhússmellur líka: aðvífandi fyrirmyndarpersóna hugsar fyrir allar hinar. Auðvitað eru þessar skáldsögur alþýðlegar í versta skilningi þess orðs. Því eigi bókmenntirnar að ala alþýðuna beinlínis upp, þá verða þær að ná til hennar almennt, vera aðgengilegar og auðskildar. Af þessu sprettur víðfræg íhaldssemi sósíalrealista á form. Þeir hafa lagt sig eftir útvötnuðum klisjum í stíl og persónusköpun, lýsingum o.s.frv. Þ.e.a.s., jafnframt forminu hafa þeir viðhaldið hugsunarhætti sem mótast í auðvaldsbjóðfelaginu og af því! Ég nefni þessar bækur, því einhver dæmi þarf, og ég held að þær hafi lítt hrifið sósíalista. En er nokkuð út á þær as setja, annað en að þær eru samdar eftir þessari forskrift?
Jákvæðar fyrirmyndarbókmenntir boða DP, því þeim „eru að skapi skrif sem leita lausna á vanda söguhetja sinna í ljósi félagslegs veruleika þeirra" (undirstrikun AO). I samræmi við bað skrifaði Dagný mjög neikvæðan ritdóm um Sæta stráka Magneu Matthíasdóttur (í Þjv. 9/12 1981) og þó má lesa úr ritdóminum að bók þessi sé bæði raunsæ lýsing á hversdagslífi venjulegrar stúlku, á umhverfi hennar einsog hún skynjar það - og að sagan gefur gagnrýna mynd af öllu saman! I ógagnrýninni mynd kæmi naumast fram að stelpan ber meiri virðingu fyrir vilja strákanna en sjálfrar sín, rolast stefnulaust áfram, að tveir vinna húsverk í sambýli en hinir gera ekkert, o.s.frv. En Dagný segir: ,Að mínu viti eiga bókmenntir ekki að vera vitnisburður, ekki lýsing á veruleikanum heldur hörð úrvinnsla úr honum. Á þeirri fjölmiðlunartíð sem við lifum nú er okkur sýnt yfrið nóg en sagt alltof fátt."
Nú segir sig sjálft, að það er aldrei hægt að lýsa veruleikanum án mjög rækilegrar úrvinnslu. Spurningin er því: hvernig úrvinnslu vill Dagný? Það sést á bessum orðum: "Sögumaður okkar virðist þannig vera mjög bæld persóna, haldin töluverðri sjálfsfyrirlitningu og dugleg við allra handa sjálfskúgun. Hún forðast öll átök, allar ákvarðanir, alla greiningu og ýtir því frá sér. Afleiðingarnar eru þær að hún dólar gegnum söguna hugsanalöt, hálfsljó, hálfsinnulaus, aldrei gagnrýnin að því marki að það verði óþægilegt fyrir hana sjálfa eða aðra. Og ég get ekki séð að höfundur setji spurningamerki við þessa lífspólitík, hún er tekin gild einsog hún er."
Ég er alveg sammála þessari persónulýsingu - afturað orðunum sem eg undirstrika. Þessi mynd kemur mjög skýrt fram af sögunni. Svo æpandi skýrt að sagan verður sérlega glögg mynd of niðurlægingu og örvæntingu konu sem er meðhöndluð einsog hlutur. Ætti ég að nefna eitt íslenskt skáldverk sem glæsilegt dæmi um vitundarvakningu kvenna, þá nefndi ég þetta (þarmeð er ekki sagt að sagan sé óaðfinnanleg!). En Dagnýju nægir ekki að sýnt sé, höfundur þarf þaraðauki að segja okkur - væntanlega hvað okkur eigi að finnast um það sem sýnt er, kannski átti Magnea að sýna okkur hressa stelpu í uppreisn gegn kerfinu, í stað manneskju sem kerfið hefur brotið niður (”Eldhúsmellur snúa aftur"?). Hvort gæfi nú neikvæðari mynd af kerfinu? Hvernig sem Dagný hefur hugsað sér þetta, virðist mér svona þröngsýni eðlisandstæð bókmenntum.

Byltingarbókmenntir
Margir þeir sósíalistar sem boða að bókmenntir eigi að leggja lið baráttunni fyrir betra heimi, leggia höfuðáherslu á neikvæðar bókmenntir. Bókmenntirnar eiga þá að afhjúpa vankanta heimsins og haldleysi hugmynda sem reyna að sætta fólk við þessa vankanta. Stundum gera þær hversdagsleikann framandi, jafnvel fáránlegan, svoað menn taki eftir honum, sjái hvað hann er fráleitur og fari að hugsa um að breyta honum. Á þessu sviði er margra góðra skálda að minnast og ólíkra, eg nefni bara Bertold Brecht, Halldór Laxness og Jökul Jakobsson.
Raunar virðist mér sem fleirum, að nú á dögum sé einna mest um góðar bókmenntir á þessu sviði. Þetta hefur verið skýrt þannig, að andstaðan skerpi sýn skálda, og því hafi mörg helstu skáld þessarar aldar komið úr röðum róttækra sósíalista, en önnur úr röðum fasista. Áreiðanlega höfða niðurrifsbókmenntir almennt til fólks sem býr við afdankað hagkerfi. Og hér held ég að afstaða skáldsins til lesenda skipti miklu máli. Uppbyggilegar bókmenntir hugsa fyrir lesandann, hvort sem þær eru fylgjandi ríkjandi þjóðskipulagi eða ekki, en neikvæðar bókmenntir beinast að því að vekja lesandann til efa og sjálfstæðrar umhugsunar.
Hinsvegar væri hrein firra að ætlast tilað skáld reyni almennt að skrifa í þessa veru. Það er helsti útbreiddur misskilningur as skáld séu brautryðjendur, sjáendur framtíðarinnar, o. s. frv. Þau eru það vissulega oft gagnvart vanþróuðustu hópum þjóðfelagsins, en annars er skáldskapur yfirleitt á eftir þjóðfélagsþróuninni, enda er efniviður hans viðbrögð manna við atburðum, við þróuninni, fremur en atburðirnir sjálfir.
Hugmyndaheimur manna breytist begar þjóðfélagslegar aðstæður þeirra breytast - en miklu hægar. Sérstaklega vill tilfinningalíf þeirra og dulvitund verða á eftir vitsmunum í þróuninni. En öll þessi öfl persónuleikans eru virk í listsköpun. Það er því alveg fáránlegt að boða einhverja eina stefnu sem eigi að vera leiðarljós skálda almennt. Þad hlýtur að fara eftir mismunandi aðstæðum skálda, upplagi og reynslu, hvað þau geta best gert, og til hvaða lesendahóps, hvaða hugmyndaheims þau geta höfðað3)..Sum geta höfðað til þróaðasta þjóðfelagshópsins, þess sem best þekkir möguleika núverandi þjóðskipulags og takmarkanir. En listsköpun kemst ekki framúr lífsreynslu viðtakenda svo neinu nemi. Og í okkar borgaralega þjóðfélagi ríkja smáborgaraleg viðhorf víðasthvar. Framhjá því komast ekki skáldin. Þau geta í mesta lagi gert uppreisn gegn slíkum viðhorfum, en uppreisnin litast oft líka af þeim. Því er í rauninni gagnbyltingarsinnað að treysta á leiðsögn skálda (og annarra!) - og alveg fráleitt as gera þau ábyrg fyrir þeim viðhorfum þjóðfélagshópa, sem þau sýna í lifandi frásögn og persónum. Við öðru eða meira er yfirleitt ekki að búast af skáldum - sem framlagi í stjórnmálabaráttuna. Við þessar aðstæður er líka gagnbyltingarsinnað að heimta af skáldum as þau skrifi alþýðlega, ,,þannig að venjulegt fólk vilji lesa þetta", einsog kom fram í árásum á atómskáldin, Thor og Guðberg. Í þessu felst krafa um að öll skáld skrifi samkvæmt einhverjum samnefnara borgaralegra viðhorfa. Ný skáldverk eru stundum óaðgengileg almenningi, en það er þá oftast af því að skáldið er að túlka nýjan veruleika - veruleika nútímalesenda - og getur ekki gert það í gömlum formum svo vel sé. Í þessu felst allsekki að skáldið vilji fjarlægjast almenning, vilji ekki ná til hans. Fjarlægð nýstárlegs og flókins verks frá almenningi er yfirleitt bara það færi sem honum gefst á þroska í það skiptið. Það segir sig sjálft, að í stéttskiptu þjóðfelagi á lágstéttin erfitt með að tileinka sér slík menningarverðmæti. Hún gerir það smámsaman, m. a. fyrir atbeina skálda sem fara bil beggja (og geta verið góð auk þess). Til að sæmilegt bókmenntalíf þrífist í landinu þarf því hvorttveggja, framúrstefnuskáld og ihaldssamari skáld, einsog oft hefur verið bent á. Hitt gerir engum neitt til, þótt skáld geri misheppnaðar tilraunir, en vandséð er hvernig þau ættu að þroskast án slíkra tilrauna.
Af framansögðu má ljóst vera, að það er ámóta frjótt og viturlegt as boða byltingarbókmenntir, eða sérstaka tegund þeirra, og að boða bara byltingu, afstrakt, án þess að vinna að henni. En að henni er hægt að vinna, einnig a sviði bókmennta og lista.

Viðtökur
Áhrif skáldverks geta verið ærið mismunandi og ólík því sem höfundur ætlaðist til. Menn geta maulað í sig hin byltingarsinnuðustu skáldverk einsog konfekt, smjattað á orðsnilldinni, fengið tilfinningaútrás yfir eymd veslings fólksins - eða hetjuskap þess. Sé listaverkið bara meðtekið af einangruðum neytanda, í venjulegri vöruhringrás auðvaldsins, er hætt við að þær aðstæður yfirstígi alveg ætlun skáldsins, einsog Bertold Brecht og Walter Benjamin bentu á4). Svosem frægt er orðið, sáu þeir lausn þessa vanda í sviðsetningu leikrita sem gerði efnið framandlegt, vekti viðtakendur til umhugsunar og spurninga. En fleiri leiðir eru til. Meginatriði virðist mér að skilja verkið sem listaverk, en tala ekki bara um einstök atriði þess, efnivið, yfirlýsingar í því eða einstakar persónur. Helstu þætti þess þarf að kanna, sérhvern fyrir sig: t.d. persónur, lýsingar, stíl og byggingu. Síðan þarf að átta sig á bví hvernig þessir þættir tengjast í eina heild, orka hver á annan, og að því loknu er hægt að gera sér grein fyrir hvaða þjóðfélagsafstöðu þessi heild sýnir, hvaða stéttarsjónarmið 5).
Þetta er fyrir þá sem vilja öðlast marxiskan skilning á umhverfi sínu. Auðvitað er líka hægt að láta það bara orka á sig. Og reynslan sýnir, að án svona greiningar er jafnvel efnilegasta fólki hætt við grófum rangtúlkunum, t.d. þeim barnaskap að gera höfund persónulega ábyrgan fyrir orðum og gerðum persónu í skáldverki: þetta sé hans fulltrúi, svona vilji hann hafa folk.
Fyrir aldarþriðjungi gaf Simone de Beauvoir út mikið rit: Hitt kynið. Það varð eitt helsta grundvallarrit þeirrar uppreisnar sem konur hafa gert gegn undirokun sinni síðan urn 1968. Það er því mjög fróðlegt að athuga þetta fræðilega rit. Og sjá: Það er síst af öllu lofsöngur um listaverk kvenna sérstaklega, né heilaspuni um sérstakt, eilíft kveneðli, þaðanafsíður boðskapur um hvernig listaverk eigi að vera, svo þau svívirði ekki þvílíkt kveneðli. Þvert á móti er ritið greining á þeirri mynd, sem gefin er af konum í hefðbundinni menningu, bæði listaverkum og annarsstaðar. Auðvitað varð Simone sérlega drjúgt til fanga í skáldverkum karlrembusvína. Og hún sýnir framá hvílíkar mótsagnir, rökleysa og della eru í þessum viðhorfum, í þessari kvenmynd.
Þetta finnst mer til fyrirmyndar. Við búum í þjóðfelagi, þarsem smáborgaraleg viðhorf drottna. Tilað heyja baráttu gegn þeim, verðum við að gera okkur grein fyrir þeim í öllum þeirra ólíku og óvæntu birtingarmyndum. Oft og tíðum er eðli þeirra hreint ekki augljóst, þau taka á sig óvæntustu dulargervi - einmitt vegna þess að við, venjulegir lesendur, erum býsna mótuð of þessum viðhorfum líka. Alþýðan þarf að sigrast á þeirri menningu sem um hana lykur og yfir henni grúfir, hún þarf ekki tilbúinn gerviheim, hversu sósíalískum hetjum sem hann yrði prýddur.
Best áttum við okkur á þessum drottnandi viðhorfum með gagnrýninni greiningu á listaverkum sem eru gegnsýrð þeim.
Þetta mæli eg af reynslu. Ég hefi verið í hópi sem gerði greiningu á Ráðskona óskast í sveit eftir Snjólaugu Bragadóttur. Athuguð var m. a. persónusköpun, ímynd fyrirmyndarkonu og fyrirmyndarkarls. Og ég hefi aldrei orðið vitni að jafnalmennri gagnrýni á ríkjandi viðhorf í þessum efnum og kom fram í hópnum.
Þetta var nú tiltölulega auðvelt dæmi. Það sýnir, að borgaralegar afþreyingarbókmenntir geta verið mjög afhjúpandi - á einmitt þeirri lífslygi sem þær rniðla. Það fer eftir viðtökunum, ég veit ekki betur en að svona gagnrýnar viðtökur séu víða mikið stundaðar. Því meiriháttar sem listaverk er, því fíngerðari og varasamari sýnir það blæbrigðin í þessum drottnandi hugsunarhætti, sem byltingarsinnar verða að átta sig á. Því eiga þeir að taka fagnandi hverju borgaralegu listaverki, ekki síður en byltingarsinnuðu. Og þó ekki væri nema af þessum pólitísku ástæðum eiga sósíalistar að fagna fjölbreytni í listsköpun. Vitaskuld eiga þeir líka að gera það af menningarlegum ástæðum – til að fólk geti lifað innihaldsríkara lífi.
Og hér sýnist mér að byltingarsinnaðir bókmenntafræðingar geti unnið þarft verk. Þeir geta gert greiningu einsog ég lýsti hér að framan, eða enn frekar, gert verkefnalista fyrir lesendahóp sem geri síðan greininguna og ræddi hana. Það yrði jarðvegur byltingarvitundar gagnvart bókmenntum, Og slík vitund gæti, með öðru byltingarstarfi, orðið grundvöllur byltingarsinnaðra listaverka. En ef við spennum kerruna framfyrir hestinn, vanrækjum gagnrýnina og gefum forskrift að listaverkum, þá haggast ekkert. Mestar líkur á að við úthrópum einhverja smáborgaralega vitleysu sem byltingarlist. Næg eru þess dæmin.6)

Niðurstaða
Ég er öldungis sammála DÞ um að við eigum as vera góðir lesendur, leggja okkur öll „fram við að skilja það sem höfundurinn hefur fram að fara og koma til móts við það." Það er rétt hjá þeim, að aðeins þannig getum við þekkt þann veruleika sem verkin miðla, og við þurfum as glíma við (bls. 323-4). Ágreiningur okkar er sá, að ég vil ekki frekari afskipti gagnrýnenda af bókmenntasköpun. Gagnrýnendur sem vilja vera raunverulega róttakir og jafnvel byltingarsinnadir, eiga aldrei að segja skáldum til. Þeir eru þá bara að reyna að koma sínu eigin verkefni yfir á skáldin - sem oft hafa ekki forsendur til að leysa það. Og þetta verður hrein íhaldssemi; gagnrýnendur draga einhverjar reglur af list fyrri tíma, eða af eigin borgaralegum viðhorfum, um hvernig eigi að skapa nýja. Fyrir nú utan hvað það er fáránlegt as segja öðrum manni fyrir um sköpunarstarf hans. Fólk sem vill leita samfélagslegra lausna, ætti að stunda fjöldagagnrýni í stað þess að ætlast til leiðsagnar af einstökum skáldum. Byltingin er verkefni fjöldans.
Við getum ekki búist við því að fá betri bókmenntir en við nú fáum, nema við leggjum okkur fram um að skilja það sem skáldin eru að gera.
Við megum ekki gleyma því, hve lítið íslenskt samfélag er. Það gefur alveg einstæð tækifæri á skjótri og mikilli menningarútbreiðslu, miðað við önnur lönd. Þráttfyrir þau alkunnu ljón sem eru í veginum (yfirvinnuþrældóm með tilheyrandi lágmenningu) geta fjölmiðlar og félagssamtök miklu áorkað. Einsog ég hefi áður bent á, er margt fólk þjálfað í bókmenntagreiningu. Mér finnst sanngjarnt að ætlast til þess af Þjóðviljanum, málgagni sósíalisma, að hann geri amk. tilraun með birtingu svona bókmenntagreininga. Og örugglega eiga þær heima í vinstrisinnuðum bókmenntatímaritum svosem TMM7).
Það eru augljós sannindi, að miklu færri konur hafa fengið að njóta sín í ritstörfum en karlar. Þetta er líklega að breytast á Íslandi einsog annarsstaðar, búast má við að þar leiti þangað í stórum stíl, einsog í myndlistina fyrir nokkrum árum. Ég er fullur eftirvæntingar, því auðvitað miðla þær að einhverju leyti öðru en því sem mest hefur borið á, ef þær koma á ritvöllinn úr ýmsum þjóðfélagshópum. Mótstaðan er sjálfsagt mikil, og erfiðar hefðir við að glíma. Þetta verður hikandi leit, tilraunir og fálm, einsog hjá öllum byrjendum í listsköpun. Þar getur rækileg greining, svosem ég hefi reynt að lýsa hér, komið að miklu gagni. Hinsvegar get ég varla ímyndað mér verra veganesti fyrir slíka hreyfingu en þá, að viðurkennt forystufólk í kvennahreyfingunni leggi línuna: Þú mátt ekki gera þetta, þú átt ad gera hitt hinsegin, öll eigið þið að stefna að þessu marki sem ég tiltek.
Lyon, 13. jan. 1982.


Birting bessarar greinar hefur dregist i eitt ár. Játar höfundur á sig nokkra sök á þvi, en ritstjórn suma.

1) Karl Marx: ,Debatten uber die Pressfreiheit." (1842) M/E: Werke 1, bls. 71.Berlin 1964. Sama bókmenntaviðhorf höfðu þeir Engels alla tið, en hér er ekki rúm tilað rekja það.
2) Sjá t.d. Trotski: Bókmenntir og bylting (1924, til í vasabrots útgáfum á ýmsum málum). Þar eru einna best rökstudd sjónarmið þessarar greinar.
3) Sjá um þetta nánar bók Guðmundar G. Hagalins: Gróður og sandfok, Rvk 1943, einkum bls. 10-38 og 170-176. Ég er auðvitað ekki að skrifa undir hvert orð i bókinni þótt ég vitni i hana.
4) Walter Benjamin: ,Höfundurinn sem framleiðandi." TMM 4 1982.
5) Þessi greining hlýtur að vera breytileg eftir þörfum fólks hverju sinni, en aoalatriðið er að nálgast verkið sjálft. Til frekari skýringar vil ég benda á eitt albesta dæmi sem ég þekki á íslensku. Það eru útvarpserindi eftir Kristin E. Andrésson frá 1934-5: „Útsær Einars Benediktssonar" og ,Einar Benediktsson sjötugur". Birt i ritgerðasafni Kristins: Um íslenskar bókmenntir I, Rvk 1976, bls. 95-111 og 45- 58.
6)Eg hefi aðeins lesið 3. bindi endurminninga Christian Kampmanns, en sjaldan séð aðra eins egómaníu. Maðurinn talar ekki um annað en lítilvægustu hugrenningar og tilfinningar sjálfs sin. Og betta nefna þau DÞ sem dæmi um baráttubókmenntir! (bls. 320-21).
Tímarit Máls og menningar 1983.

Helgalok

Helgalok Hafliða Vilhelmssonar

Þessi bók hlaut neikvæða dóma i blöðum. Það finnst mér ómaklegt og langar
því að ræða hana nokkuð.

1. Umgerð.
Helgalok minnir nokkuð á Íslenskan aðal Þórbergs. Báðar fjalla bækurnar um
ungan rithöfund, sem baðar sig í ljósi frægðarinnar. Sagt er frá ferð hans á milli
Reykjavíkur og Akureyrar og endar nokkurn veginn á sama stað og byrjað var.
Þeir eru reyndar sinn í hvorri bók. Söguhetjurnar eru báðar gagnteknar af yfir-
náttúrulegri draumadís. Áþekkt er m. a. atriðið þegar skáldið kemur aðeins of
seint niður á hafnarbakkann, strandferðaskipið var að leysa festar. Hin heittelskaða er innanborðs og varla að skáldið nái neinu sambandi. Þetta er í upphafi
Íslensks aðals en í lok Helgaloka.
Fleira er þó ólíkt með þessum sögum. Þórbergur var oftast snauður, Helgi á
nóga peninga. Töluverður metingur var með Þórbergi og listhneigðum félögum
hans en þeir voru þó first og fremst vinir, bræður í anda. Kunningjar Helga eru
og listamenn eins og hann, en hann brynjar sig gegn þeim eins og öðrum. Þessi
munur á ástandinu 1912 og 1978 hefur löngum verið talin tímanna tákn, hitt er
ekki síður athyglisvert, hve kvenmyndirnar eru líkar í sögunum.
Metingurinn, kapphlaupið, er eitt helsta einkenni Helga, eins og best sést
framarlega í sögunni, þegar hann ekur suður í æðisgengnum kappakstri við
sjálfan sig, gefur sér ekki einu sinni tíma til að míga. Þó er ekkert
sérstakt sem rekur a eftir, nógur tími til alls þegar heim er komið.

2. Helgi og konur.
Hér er auðvitað sami mórallinn hjá Helga og á öðrum sviðum. Konur eru honum
veiðibráð (sjá einkum bls. 41). Hvarvetna kemur fram að hann tekur ekki mark a
þeim, hlustar ekki á þær nema í góðlátlegu gríni. Þessi gegnumgangandi kven-
fyrirlitning er ekkert gróf eða áberandi, engar barsmíðar né nauðganir. Hún
er þeim mun dæmigerðari, og eðlileg afleiðing af þessu eilífa kapphlaupi.
Konur eru yfirleitt dæmdar úr leik í því fyrirfram. Karlmenn eru Helga einungis
keppinautar, sem áður sagði. Hann er sigurvegari og því að sjálfsögðu búinn að
tileinka sjer leikreglurnar, mikilvægi kapphlaupsins er runnið honum í merg og
bein.
Þessi hugsunarháttur Helga fær staðist á meðan hann er piparsveinn, stendur
aðeins í yfirborðslegum skyndikynnum við konur. En þegar hann hrífst af konu svo
að hann fer að búa með henni, hrynur kvenmynd Playboy auðvitað, enda hefur
þessi kona sjálfstæðar skoðanir og lítur ekkert upp til Helga vegna þjóðfélagsstöðu hans. Hvaða áhrif hefur þetta á Helga? Hann hrekkur yfir í hitt
hlutverkið gagnvart konum sem hann kann, hlutverk barns. "Afklæddist kaldri
stálbrynju tilfinningakulda og aulabrandara því hjá henni var óhætt að vera
sannur og heldur ekki til neins eða nokkurs að þykjast. Það var minna um að
hún segði honum sögur en kom samt fyrir ef hann þrábað hana og sífraði blíðlega
í henni. Þá kúrði hann sig í hlýjan armkrika hennar og lét höfuðið hvíla létt á
brjóstunum. Saug þau stundum og í brjóstum hennar fann hann til öryggis og
vellíðan barnsins. Hann lagði handlegginn utan um mitti hennar og fitlaði oft við
lítinn fæðingarblett rétt fyrir neðan naflann, hann vafði sig utan um hana og þannig
lá hann góður og vær meðan Lilja mælti fram fyrir hann einhverja góða sögu."
(bls. 43, undirstrikanir mínar).
Þessi maður hefur lengi ekki átt tilfinningasamband við nokkra mannveru fyrr
en Lilju nú, en hrekkur þá semsagt í eina tilfinningasambandið sem hann þekkir,
afstöðu barns til móður. Þessi barnalega afstaða verður auðvitað gegnumgangandi, hann verður sífellt ósálfstæðari og loks sjúklega afbrýðisamur (Kynórar
hans um Lilju og þann keppinaut sem hann fyrirleit hvað mest, reynast út í hött).
Lilja má engu sinna nema honum, það leiðir til þess að hún gefst upp á
honum. Og að sjálfsögðu skynjar hann hana aðeins í ljósi þessara þarfa sjálfs
sín, þegar hún er farin, segir: "Og sér til hrellingar komst Helgi að því að svo
mánuðum skipti hafði hann hýst Lilju nokkra Ohnesorg án þess að hafa fyrir því ad
kynnast henni" (bls. 165). Að sjálfsögðu eiga þessar tilfinningar ekkert skylt við
ást eða væntumþykju um persónuna. Það sést strax í upphafi sögunnar í fram-
komu Helga við fyrrverandi draumadís (sú heitir Dísa!), sem hann æðraðist ekki
minna út af á sínum tíma. Nú nennir hann ekki niður til að opna fyrir henni,
heldur lætur hana reisa stiga við húsið um bjarta nótt og vonar bara að grannarnir sjái hana.
Nú er rjett að minnast þess ad skv. ríkjandi hugmyndum menningar okkar er
Helgi í upphafi mikilll kall. Ungur höfundur á uppleið, selst vel og fær yfirleitt
jákvæða dóma, gagnrýninn á þjoðfélagið, mátulega þó1). Frægur, virtur, og veður
í kvenfólki. Er þetta ekki almennur draumur í samfélagi okkar? Hafliði sýnir
nákvæmlega hve innantómt þetta er og leiðir í fullkomið gjaldþrot. Er það
ómerkilegt?

3. Gagnrýnendur.
Af þessum ástæðum finnst mjer gagnrýni Erlends Jónssonar (Mbl. 22/11) ekki fá staðist.
Söguefnið er ekki fyrst og fremst "sölumennskan í kringum bókmenntirnar",
heldur frægðarpersónan. "Forsendur fyrir frægð og gengi Helga eru ekki nógu
ljósar" segir hann, þær skipta bara ekki máli hér.
Dagný Kristjánsdóttir segir (Þjv.23/11):
"Hvað getur svona naflaskoðari haft að segja öðru fólki? Ekki nokkurn skapaðan hlut sem nokkur maður hefur áhuga fyrir."
Það er nú einmitt mergurinn málsins, það er Hafliði að sýna fram á. Og bækur hans eru
ekki bara skrifaðar fyrir víðlesið, róttækt fólk einsog DK, Leið 12 varð víst mjög
víðlesin, jeg vona bara að þessi verði það líka.
DK kvartar líka yfir yfirborðslegum kvenlýsingum í sögum Hafliða - en hvernig
áttu þær að vera öðruvísi? Báðar sögurnar eru sagðar frá sjónarhóli andhetju,
við sjáum aðeins hugarheim Þorláks og Helga. Þar skiptast konur í gyðjur og
gærur - en það væri fáránlegt að taka það sem boðskap bókanna. Þvert á móti,
þessi hugmyndaheimur leiðir aðalpersónurnar í strand. Aðrar persónur eru
allar óskýrar, það opinberar enn betur tómleika aðalpersónunnar. Í fyrra var
Hafliða láð að segja Leið 12 frá sjónarhóli ómótaðs, áhrifagjarns manns um
tvítugt. En það held jeg að sé alrangt. Er slíkt fólk sem Þorlákur ekki algengt,
er ekki hugmyndaheimur þess drottnandi, ræður það ekki að verulegu leyti
ferðinni?
Heimir Pálsson (Vísi 14/11) kvartar yfir því hve Helgi sje hrútleiðinlegur. Með fullri virðingu fyrir HP verð jeg ad leyfa mjer að efast urn að honum (eða öðrum) hefdi þótt
það við lausleg kynni af Helga. Myndu ekki framfarasinnaðir, leitandi menntamenn
sækjast eftir fjelagsskap ungs, róttæks höfundar, víðlesins, með viðeigandi til-
vitnanir í heimsbókmenntirnar á hraðbergi, kaldranalegs og frásöguglaðs?
Aðalsteinn Ingólfsson (Dbl. 18/11) trúir því ekki að Helgi "hafi nokkurn tíma sett saman læsilegt bókmenntaverk - nema í hæsta lagi það bull sem hann semur í lokin að beiðni Fólks h/f og er hafnað." Nú megum við ekki gleyma bvi að Helga hrakar mikið
í rás sögunnar. Hér styðst Al líka við dóm forstjóra Fólks h/f (skemmtileg
samblanda af Máli og menningu og Gagni og gamni). Sá dómur á vissulega að
vera endanlegur, en þessi maður hafði líka hafnað næstu bók Helga á undan,
vinsælli og virtri bók (bls. 74).
Sigurður í Fólk h/f vill rétta við fyrirtæki sem berst gegn formöngum bókamarkaðsins - med því að gefa út sölubók eftir Helga. Alveg rökrétt rennur hann
á rassinn með allt saman, rétt eins og Gaga i sinni tíð. Og rétt er það hja EJ
að þetta er mikilvægur þáttur í bókinni.
AI segir, eftir hrós um Leið 12: "En hafi fólk búist við framhaldi á sögu
Þorláks eða annarri sögu í svipuðum dúr, þá er hætt við vonbrigðum á ýmsum
vígstöðvum." Þessu var reyndar þegar svarað í ritdæmdri bókinni (bls. 83):
"Varla var blaðið á enda þegar hann var orðin öllu afhuga. Hvort sem er allt
súrar hugmindir. Fáránlegar, til dæmis var ein hugmyndin að sögu sú að skrifa
raunsæislega bók um ung nýgift hjón sem flytja inn í splunkunýja fbúð í Breiðholtinu en hið ómanneskjulega umhverfi og plastlífið sem þar er lifað veldur því
að hamingjan rennur þeim milli fingra. Þau gerast fráhverf hvort öðru og allt
endar í beiskju og hatri eða jafnvel morði, uss uss."

4. List og líf.
Einmitt áður en Helgi tekur til við skriftirnar kemur hinn frábæri kafli
Svanasöngur, sem að mínu viti er einn helsti tindur sögunnar. Hann byrjar
hversdagslega. Lilja og Helgi fara að gefa öndum brauð, þau búa reyndar á
Tjarnarbakkanum. Helgi brilljerar rétt einu sinni með yfirborðslega tilvitnun
í viðurkenndar bókmenntir, í þessu tilviki fyrstu línu í kvæði Einars Ben: Svanur.
Að sjálfsögðu kann Helgi ekki meira, hann kann engar bókmenntir utan að, þótt
hann eigi fimm herbergisveggi þakta bókum. En Lilja viðurkennir engar bókmenntir nema þær sem lifa á vörum fólks. Eðlilegur mælikvarði á hvað séu
lifandi bókmenntir, ekki satt? Og nú flytur hún allt kvæði Einars. Hver eru
viðbrögðin? Náttúran tekur undir: "söngur hennar blandaðist andakvakinu og
ríslinu í trjánum, féll saman við gjálfur gáranna í vatninu", o. fl. Helgi tryllist
hins vegar alveg, ræðst á Lilju og hristir, þangað til hún hættir. Hann þolir ekki
lifandi bókmenntlr og passar það ekki alveg við mynd okkar af honum?
Nú vona jeg að hughyggja Einars Ben. falli ekki í kramið hjá lesendurn Þjóðviljans. Hitt er augljóst ad hugmynd hans um listina: leit duftsins til hins æðra, Andans,
er ólíkt merkilegri en útreikningar Helga í næsta kafla á eftir:
"Hugsaði:
1) hvað er efst á baugi
a) innanlands b) erlendis
2) hverjir eru líklegustu lesendur mínir?
a) yfir fertugt b) undir fertugu
c) vinstri sinnar d) heimdellingar
e) idjótar (gagnr. inkl.) f) aðrir
3) hvernig bók fellur best í kramið ef svörin við 1) og 2) eru: la) barlómur, þref
og þras um aukaatriði og hismi hvers máls, karp um skiptingu verðlausra krónupeninga etc. lb) hryðjuverkapólitík og önnur einsog evrókomm.
og svörin við spurningu 2): b c og f. (bls. 93-4).
Þetta er raunar mjög sönn lýsing á stöðu rithöfunda. Hver er sá höfundur að
hann dirfist að gefa skít í þann lesendahóp sem hann hefur öðlast, hver
getur valið sér lesendahóp, allir eru höfundar bundnir af því sem þeir þekkja,
þjóðfélagsstöðu sinni. Það má segja að lesendur skapi á vissan hátt höfundana.
En Helgi sér bara ekki annað en þetta núorðið, hvernig eigi að falla í kramið.
Tilfinningalega vanþroska sigurvegarinn er orðinn alveg ófrjór, hann
hefur ekkert til að miðla öðrum, einsog DK bendir á.

5. Málið
DK segir að bókin sje "á mjög vondu máli". Mér finnst það ekki réttur dómur
í heild. Ég hefi engin tök á að fara út í stílathugun, en mér finnst stillinn látlaus,
víða kaldhæðinn þó. Sbr. veislulýsinguna á bls. 17: "Kvöldverðurinn leið í hófsamri
stillingu og hljóðlátu vinaskrafi í gagnkvæmri virðingu." Vissulega hnýt jeg um
sitthvað sem ég kenni nemendum mínum að kalla málvillur, og er algengt í
talmáli. Þ. e. einkum brenglun á falli orða (sbr. tilv. klausu á bls.43, hér ætti
að standa skv. málvitund minni: "fann til öryggis og vellíðanar barnsins. ").
Einkennilegt uppátæki er það hjá Hafliða að hafa neðanmálsgreinar á mörgum
síðum bókarinnar. Hver er tilgangurinn með þeim? Eða m.ö.o., hvaða áhrif
hafa þær á lesendur sögunnar? Ég get auðvitað aðeins giskað á það. En þessar
neðanmálsgreinar eru fyrst og fremst út í hött. Í þeim eru sjaldnast skýrð bau
framandi orð sem víða koma fyrir, heldur orð einsog “hlutlaus, uppskera
og kýr”: (fullorðið) kvendýr nautgripa, o. s.frv. Á mig orkar þetta sem gamall
kunningi, firring gagnvart verkinu. Lesendur eru sífellt minntir á að allt er
þetta tilbúningur höfundar, glíma hans við íslenskt mál, um hana er líka fjallað
skynsamlega í meginmáli (t.d. á bls.108).
En til hvers er þessi firring? Hún er, held ég, til að gera Helga okkur framandi, en það er hann annars ekki. Mest áberandl drættir i fari hans eru það
nefnilega líka í fari lesanda, sem áður ræddi. Hafliði er að bregða upp spegli,
og hann verður samt að gera spegilmyndina framandi, svo að skiljist að hrun
þessa persónuleika er vegna þverbresta í honum sjálfum, en ekki ógæfa, sem
lesendur fylgist með af samúð. En þarna opnast á vissan hátt gryfja, sem mér
finnst yfirhlaðnir gagnrínendur hafa fallið í (nema helst EJ). Þeir kvarta yfir því
at bókin sé fráhrindandi, leiðinleg, en það stenst að mínu mati ekki. Yrkisefnið,
rikjandi hugmindaheimur Íslendinga, er það.
Saga þessi er afhjúpun á mikilvægum þáttum í íslenskri menningu, og
sú afhjúpun gerist með frásögn af örlögum persónu, ekki með prédikun og
fullyrðingum höfundar eða talsmanna hans í sögunni. Því finnst mér Helgalok
býsna velheppnuð skáldsaga og höfundur hennar, Hafliði Vilhelmsson eitthvert
merkilegasta skáld sem komið hefur fram undanfarin ár. Og er þá mikið sagt./Users/ornolafsson/Desktop/Örn.pdf
Ég vil að lokum undirstrika, að því fer víðsfjarri að ég hafi gert þessari
merkilegu sögu einhver skil með pári minu. Ég hefi aðeins gripið á nokkrum
atriðum til að hvetja lesendur til að nálgast kjarna málsins með því að lesa
söguna.
Þjóðviljanum 3.1. 1979

Kallfæri

KALLFÆRI Í BÓKMENNTUM.
Gaman var að lesa orðaskipti þeirra Guðbergs Bergssonar og Árna Bergmann í helgarþjóðviljanum 22-3. nóv. sl. Upphafið var ritdómur AB um nýjustu sögu Guðbergs, helgina áður. Þar lýsti hann áhyggjum sínum af því, að hið mikla frelsi sem m. a. Guðbergur taki sér, komi honum úr kallfæri við fjöldann, alltof fáir hafi getu eða forvitni tilað fylgja slíkri framúrstefnu eftir. Viku síðar útskýrir hann þetta nánar, hann óttast að bókmenntir hætti að verða þjóðinni mikilvægar ef svo fari fram sem nú horfi, að lesendahópurinn gliðni í sundur. Og ÁB ber fyrir okkur helstu goðsögu menningaríhaldsins: "Við teljum okkur hafa sæmilega rökstuddan grun um að fyrir skömmu hafi íslenskir lesendur verið furðu samstæð heild."

ÚR BÓKMENNTASÖGU

Oft fylgir þessari goðsögu upptalning a öllu því sem íslenskir lesendur eigi sameiginlegt, og er þá gjarnan byrjað á Fjölnismönnum, þótt ÁB geri það nú ekki. En einmitt á þeim springur goðsagan. Fæstir Íslendingar vildu sjá eða heyra Jónas Hallgrimsson, þegar verk hans kornu fram.Sjaldan hafa skáld verið eins gersamlega úr kallfæri við þjóð sína, hún hafnaði með fyrirlitningu þessari útlendu framúrstefnu, rómantíkinni, með hennar framandi bragarháttum, hugmyndum og málfari. Enda hafði þjóðin í nærfellt sjö aldir verið næsta samfelldur lesandahópur um rímur. En 20 árum eftir dauða Jónasar var þessi rómantík á allra vörum. Hvort finnst okkur betri bókmenntir nú? Áþekkt dæmi, mun nærtækara, eru atómskáldin. Sjaldan hafa viðbrögð lesenda, upp til hópa orðið neikvæðari við nýrri skáldskaparstefnu. En síðan hefur aðgangur hennar að lesendum áreiðanlega greiðst mikið, og flest ný skáld fylgt hefð hennar. Hinsvegar verður það varla fært á reikning þessara skálda, að hér skuli hafa orðið sama þróun og annarstaðar, að ljóð hafa þokað fyrir skáldsögum.
AB óttast að ef framúrstefnuskáld fjarlægist lesendur of mikið, gliðni þeir í tvo hópa. Sárafáir lesi framúrstefnuskáldin, en fjöldinn rusl. "Þá verður ekki lengur til hámenningarverkamaður einsog
Tryggvi Emilsson né heldur alþýðuhöfundur einsog Þórbergur Þórðarson. "
Bæði dæmin sýnast mér afsanna kenningu AB. Því það hljóta allir að sjá sem lesið hafa bækur Tryggva, hve gegnsýrðar þær eru af skáldsögum Halldórs Laxness frá 4. áratuginum, bæði í þjóðlífsmynd og málfari. Og þær sögur voru þó örugglega ekki samdar fyrir ríkjandi smekk síns tíma. Er ekki sanni næst að Halldór hafi alveg gengið framaf honum? Eða þá Bréf til Láru. 1924. Var það í kallfæri við það sem fólk hafði vanist í bókmenntum? Ég veit ekkert rit eldra í námunda við það. Mig minnir að Stefán Einarsson kalli það byltingu í bókmenntasögu sinni, loksins hefði talmál verið fest á bók. Höfðaði Þórbergur til almennings svo snemma? Svari þau sem til þekkja. Ég hefi það eftir Axel í Klausturhólum að bækur hans hafi nær ekkert selst fyrren í seinni heimsstyrjöld. [2007: Þetta er auðvitað alrangt, Bréf til Láru seldist feiknavel, og þurfti Þórbergur að prenta annað upplag, mun stærra, þegar fáeinum mánuðum eftir frumútgáfu].
Af dæmunum dreg ég að framúrstefnan seytli til fjöldans, og að hana þurfi til að upp rísi hámenningarverkamenn svo sem þeir sem ÁB nefnir.

ALÞÝÐUBÓKMENNTIR
Skáld mega ekki binda sig við þær lestrarvenjur alþýðunnar sem ríkja hverju sinni. Því í auðvaldsþjóðfélagi er hún upp til hópa mótuð af borgaralegum viðhorfum einsog aðrir þegnar þess.
Stalínistar neituðu þessu. Á sinn hátt héldu þeir líka fram þessari borgaralegu goðsögu, að góðar bókmenntir hljóti að ná beint til alþýðunnar. Þeir rökstuddu hana með einhverskonar verkalýðsdulhyggju. Á 20. öld, undir drottnun auðvaldsins, átti verkalýður (einkum í stóriðju) að hafa heilbrigð, eðlileg og sósíalísk viðhorf til allra hluta. Af þessu risu öreigavísindi (líffræði Lysenkos m.a., öreigabókmenntir,o.fl.), raunar töldu þeir líka þurfa leiðsögn flokksins.
Þetta er nk. vélræn efnishyggja.Fyrst verkalýðsstéttin myndi gera sósíalíska byltingu, hlaut hún að hafa réttar hugmyndir, almennt talað. Marxistar telja hinsvegar að hún öðlist réttar hugmyndir í byltingarbaráttunni. Því börðust leiðtogar rússnesku byltingarinnar á móti þessari goðsögu, og vildu að verkalýðurinn tileinkaði sér gagnrýnið hið besta í ríkjandi, borgaralegri menningu. Það er byltingarstefna í menningarmálum. Þetta sýnist mér Árni líka boða í lok greinar sinnar. En 1928-9 varð verkalýðsdulhyggjan ofaná hjá kommúnistum, og hefur lengstum riðið hjá þeim húsum síðan, með hörmulegustu afleiðingum. Svo tiltölulega vægt dæmi sé tekið, fékk Bertold Brecht miklar ákúrur fyrir óalþýðlega framúrstefnu. Hann svaraði því til, að það væri alls ekki alþýðunni í hag að löghelga lestrarvenjur hennar. "Tilað fá bókmenntir fyrir alþýðuna þarf hreint ekki að gera þá kröfu að verkið verði umsvifalaust skiljanlegt öllum sem á það rekast. Alþýðan getur tileinkað sér verk með ýmsum hætti, t.d. í gegnum fámenna hópa sem skilja skjótt og breiða síðan út skilninginn. Að skrifa fyrir litla hópa þarf allsekki að sýna fyrirlitningu á alþýðunni. Það fer eftir því hvort þessir hópar fyrir sitt leyti þjóna hagsmunum alþýðunnar, eða vinna gegn þeim (einkanlega í sérhagsmunaskyni)". Í framhaldi segir Brecht ýmsar sögur af því hve opið verkafólk hafi verið fyrir formnýjungum, en lokað fyrir því að hann hefði eitthvað vegna hefðarinnar. Aðalatriði var fólkinu að verkið væri satt í inntaki, tilfinningum og framsetningu (B.Brecht: Alþýðleiki og raunsæi, grein fra 1938).

LISTSKÖPUN
Það hefur löngum verið talið aðal góðra listaverka að sjá hlutina og segja á nýjan hátt, brjótast útúr viðjum vanans. Því við ætlumst til þess að listamenn rýni djúpt í heim okkar, finni sjálfir meginatriði hans og setji fram þannig að nái til lesenda - ekki bara til skynsemi þeirra, það yrði ritgerð, meira eða minna dulbúin - heldur þannig, að þeim verði þetta skynjun, reynsla. Þarsem nú veröldin er ákaflega margslungin og breytileg, leiðir af þessu, að mjög oft hljóta skáldin að víkja útaf förnum vegi, "fara nýjar leiðir". Enda er alkunna að þegar listamanni tekst vel upp, er naumast hægt að segja að hann velji sér efni, hvað þá afstöðu til þess eða stíl, og þarafleiðandi ekki heldur lesendahóp. Allur persónuleikinn er virkur í sköpuninni, dulvitund í ríkum mæli. Þótt almenningur þurfi oft langan tíma tilað meðtaka mikla nýlundu, þá gerir hann það að lokum, þegar listaverkin opna honum innsýn í eigin heim. Það sýna m. a. dæmin hér að framan. Svo, þegar litið er um öxl, vill þetta allt renna saman, fólki sýnist að góð skáld hafi ævinlega kunnað að höfða til alþýðunnar. ÁB hefur ahyggjur af nýlegri stéttaskiptingu í bókmenntunum. En hún hefur lengi verið við lýði. Það er ósköp eðlileg afleiðing þess at þjóðfélagið er stéttskipt, auðvitað hafa menn mismunandi aðgang að list og mismunandi áhuga, eftir skólagöngu, m.a. Við getum bætt úr því með því að útrýma stéttaskiptingu, með byltingu, en við útrýmum henni aldrei með töfrum, einsog ad sárbæna skáldin um að skrifa nú svoað alþýðan fylgist með. Og síst held ég að við þurfum að kvíða því að "'miðsæknin" (konformisminn) verði ekki nógu sterk. Ætli markaðslögmálin sjái ekki um það og gott betur. Það er sjálfur vaxtarbroddur listarinnar sem rýfur heildarmyndina hverju sinni. Því er amk. mjög villandi, ef ekki beinlínis rangt að segja: "menning er ekki sterk nema hún nálgist það að vera sameign þjóðar, samnefnari, viðmiðun." Hitt væri sanni nær að menning sé sterkust þegar hún er fjölbreytilegust, andstæð öfl berjast í henni, Því þá leggja menn sig alla fram í þjónustu málstaðar síns, skoða málin í grunn. Og þá verður sú menning best sem almenningur á aðgang að því sinni. En það er vitaskuld meginatriðið, einsog ég held líka að Árni meini með síðast tilfærðri klausu.

INNTAK GOÐSÖGUNNAR
Þessi kenning, um að Íslendingar hafi verið samstæður lesendahópur framá síðustu ár, er jafnútbreidd og hún er röng. Því gegnir blekkingin greinilega þjóðfélagslegu hlutverki, er goðsaga, Og það er alveg augljóst hvert þetta hlutverk er. Það er að breiða yfir stéttaandstæður þjóðfélagsins, skapa monnum þá fölsku vitund að þjóðin sé ein heild, stór fjölskylda, allir á sama báti, hvað sem þjóðfélagsstöðu líður, og þaraofan nokkurskonar andlegur aðall mannkynsins. Smáa, en samstæða hábókmenntaþjóðin í norðrinu er sko engir öreigar. Aðeins eitt geti stefnt þessari dýrð í voða, þ.e. að skáldin séu ekki nægilega íhaldsöm. Þessi goðsaga er því eitt af þeim öflum sem viðhalda auðvaldskerfinu a fslandi.
Mér er auðvitað fjarri skapi að gera Árna Bergmann ábyrgan fyrir henni. Þetta er ein þeirra lyga sem allsstaðar smjúga inn, taka a sig ótal gervi, verða hvarvetna fyrir. Því verður að grípa hvert tækifæri til að afhjúpa þær.
Lyon, 30.nov. 1980.

KOMUMST Í KALLFÆRI.

Mig langar að víkja að fáeinum atriðum í framhaldi af viðræðum okkar Árna Bergmann hér í blaðinu.
Ég ætla ekki að ámálga neitt, við virðumst sammála um að vaxtarbroddur bókmennta birtist í framúrstefnu, að öðrum bókmenntum ólöstuðum. Einnig að þessi framúrstefna eigi oftast mjög ógreiðan aðgang að almenningi framanaf, og að fyrst við ætlumst til þess af listamönnum að þeir skapi okkur nýjar og góðar myndir af tilverunni, þá getum við ekki gert neinar frekari kröfur til þeirra. Auavitað ætlum við okkur svo fullt málfrelsi um þessi sköpunarverk einsog önnur fyrirbæri mannlífsins, annars gætum við ekki tileinkað okkur þau.
Í leiðinni verð ég að nefna, að mér finnst út í hött að hafa miklar áhyggjur af lágmenningu. En frá því ég man eftir mér hafa reyfarar átt að eyðileggja málfar æskunnar, hugmyndaheim hennar og bókmenntasmekk. Þessi skoðun sýnir heldur reyfarakenndar hugmyndir um mótandi áhrif bókmennta Var ekki aðalkostur Íslendinga í 500-600 ár lágmenning? Rímur eru í heild svipaðar bókmenntir og sjoppulitteratúr. Reyfarakenndur söguþráður, tilviljunarflækjur, flatar persónur, geigandi málfar, ambögur og allt gersamlega staðlað og ófrumlegt i fimm aldir. Stendur þjóðin þó upprétt enn, stórum menntaðri en þegar rímur ríktu.

Viðtökuskilyrði innanlands og utan.
Eftir standa áhyggjurnar af því hve miklu tómlæti nýstárleg verk eiga oft að mæta hjá þorra lesenda. Um það langar mig að ræða.
Ég er kannski ekki eins áhyggjufullur og Árni. Hann segir útfrá Bretlandi (Þjv.21-22/2): "Veggur hinnar menningarlegu stéttaskiptingar er þá svo hár, að fáir munu yfir komast...Í örsmáu þjóðfélagi er upphleðsla slíks veggjar að því leyti miklu háskasamlegri en með stærri þjóðum, að hæð hans ræður miklu um það, hvað yfirleitt getur þrifist í smáríkinu af hverskyns menningarviðleitni og hvað er dauðadæmt."
En ef við lítum á þetta frá annari hlið, má þá ekki segja að íslensk skáld eigi miklu greiðari aðgang að lesendum sínum en nýstárleg skáld stórþjóða? Lítum á Frakka til samanburðar.
Um daginn komst ég á umræðufund með fáeinum ljóðskáldum í Lyon, sem gefa út tímarit í líkingu við Listræningjann. Slík tímarit eru nokkuð mörg í Frakklandi (20-30?), en þetta þykir óvenju stöndugt, því út hafa komið 21 tölublað, en flest slík ljóðatímarit deyja nálægt 5. tölublaði. Þetta er í mesta lagi 30 bls. í A5 broti, fjölritað af skáldunum sjálfum á venjulegan blekfjölritara, einsog tíðkast í íslenskum skólum. Engum kapítalista dettur í hug að styrkja svona fyrirtæki með auglýsingum. Upplagið er 350 eintök, áskrifendur 115 og allir ljóðskáld. Lausasalan er svo lítil (2-5 eintök hverju sinni) að bókabúðir neita að taka tímaritið til sölu. Og þetta er helsta bókmenntatímaritið í tveggja milljón manna borg - med tífaldan íbúafjölda Íslands. Í samanburði við þetta er Listræninginn stórveldi. Og þaraðauki eru á Íslandi Svart á hvítu og Tímarit Máls og menningar. Hafi Íslendingur á annað borð áhuga á nýsköpun í bókmenntum, kemst hann varla hjá því að lesa þessi tímarit. Sífellt sér hann og heyrir vitnað í þau, fyrr eða síðar finnst honum hann utanveltu án þeirra.
Hvað Frakkland varðar er þess að gæta, að midstöð menningarlífs þar er ekki þessi borg sem ég var að tala um, heldur París. Og þar eru gefin út um 30 gróin bókmenntatímarit sem ég þekki ekki. Að sögn er hvert þeirra vettvangur eins skáldahóps eða klíku, og mjög erfitt fyrir utanaðkomandi að fá þar birt efni. Enn erfiðara er fyrir óþekkt skáld að koma út ljóðabók í Frakklandi. Algengt mun að það gangi þannig fyrir sig: Höfundurinn sendir vélrit sitt til eins af þeim fáu útgefendum sem hafa sérhæft sig í ljóðaútgáfu. Ef mjög frægt ljóðskáld eða gagnrýnandi mælir eindregið með honum, fær hann venjulegan útgáfusamning. Það er mjög sjaldgæft. Reglan er sú að skáldið fái svarbréf frá útgáfunni, þar sem segir að þetta séu raunar mjög góð ljóð og ekkert vildi forlagið frekar en gefa þau út. En því miður sé ljóðamarkaðurinn ákaflega erfiður. Til sé þó lausn á þessum vanda: Forlagið gefi út bókina í segjum 500 eintökum (fyrir 53 milljón manna þjóð!), skáldið kaupi sjálft 300 eintök, og fái 15% al öllu saman. Hið óþekkta skáld reynir nú að snara út 14 þúsund nýkrónum til að verða gefinn út af þekktu ljóðfirma og fá auglýsingar þess og dreifingu. Oft fær það hinsvegar hvorugt, því nú fleygir forlagið sínum 200 eintökum og hugsar ekkert meira um höfundinn. Það er nefnilega búið að græða eins mikið á óþekktu ljóðskáldi og hægt er, án verulegs tilkostnaðar og óvissu. Eftir situr skáldræfillinn með skuldir og bókabunka, sem hann hefði getað fjölritað sjálfur fyrir 1000-2000 nýkrónur. Auðvitað fjölrita mörg skáld sjálf, en hvernig á að dreifa bókunum? Hvar verða þær kynntar?
Augljóst er að óþekkt skáld íslensk eiga miklu betri möguleika á að ná til lesenda. Einmitt vegna fámennisins ættu íslenskir lesendur að eiga mun betri tækifæri á að kynnast amk. því sem í boði er, þótt það taki svo alltaf nokkurn tíma fyrir miklar nýjungar að verða fjöldaeign.Og það er aldrei að vita hvernig gengur í hvert skipti, fámennið á Íslandi gæti boðið uppá merkilega tilraunastarfsemi.
En til að merkilegar bókmenntanýjungar nái sem skjótast til almennings á Íslandi þarf mikið og markvisst starf, þar sem notaðir yrðu allir tiltækir möguleikar til að kynna þær vel. Á þetta sýnist mér mikið vanta, íslenskri alþýðumenningu til tjóns.

Fjölmiðlar.
Eitthvað þarf að gera til að bæta sambandið. En hvað má helst verða að gagni? Blaðamanninum verður þá helst hugsað til kennara, en bókmenntakennaranum finnst hann ná til sárafárra, fyrirutan fyrrnefnd listatímarit væntir hann helst einhvers af fjölmiðlamönnum. Enda gera þeir margt vel. Sjónvarp og útvarp hafa þætti um bókmenntir í jólaflóðinu, og í útvarpinu er mikið um að skáld lesi uppúr verkum sínum. Það er þakkarvert, en fer það ekki eingöngu eftir ágengni skálda, hver komast að? Ef svo er, er þá svo lágkúrulegt stefnuleysi boðlegt í jafnáhrifamiklum fjölmiðli? Ber ekki útvarpinu að taka frumkvæði, at leita uppi forvitnilegt efni? Einstakir þættir hafa gert það, en þá orðið skammlífir, minnir mig.
Dagblöðin sinna nýútkomnum bókmenntum mikið, birta kafla úr nýútkomnum bókurn, einsog útvarpið, og leggja mikið rúm undir ritdóma.
En því miður - þessir ritdómar eru oftast ákaflega ófullkomnir. Reglan er sú að þeir eru mjög huglægir, segja fátt um skáldsögur annað en söguþráð, hvar sagan gerist, hvenær og í hvernig samfélagshópi, síðan er sagt frá því hvernig hún orkaði á ritdómarann. Í ritdómum um ljódabækur er bara þetta síðasttalda auk sýnishorna ljóða.
Nú er það allsekki vegna hæfileikaleysis ritdómara, að afurðir þeirra eru svona ófullkomnar. Eg þekki marga þeirra persónulega, og fullyrði að þeir séu skarpskyggnari en algengt er og óvenjuvel að sér um bókmenntir. Skýringin er einfaldlega sú, að þetta fólk starfar við óþolandi aðstæður. Það ritdæmir 1-4 bækur á viku - ofaná venjulegt annríki Íslendinga á húsbygginga - og barneignaaldri. Það sér hver maður að við svona aðstæður er vart hægt að gera betur.
Þar við bætist að þessi bókmenntakynning fjölmiðla hefur verið umborin gagnrýnislítið. En í rauninni er mjög afdrifaríkt, hversu ófullkomin hún er. Og þá komum við aftur að sambandsleysi framúrstefnuskálda við fjöldann.

Slys.
Nú verður ad rifja upp sögu sem eg vék að hér í blaðinu fyrir tveimur árum. Ungt skáld, óþekkt með öllu, gaf út fyrstu skaldsögu sína 1977. Þetta vakti athygli, samtíðarsaga úr Iífi Reykjavíkurungmenna:. Ekki man ég glöggt hvernig gagnrýnin var, svona beggja blands, sagði kost og löst, held ég. Sagan seldist vel, yfir 4000 eintök, og næsta ár kom skáldið með nýja bók, mun betri að mínu viti, og var nú auðvitað stórum þekktari. Þessi skáldsaga Hafliða Vilheimssonar snerist m. a. um örðugleikana á að skrifa skáldsögu (algengt efni í erlendum bókmenntum, en lítt þekkt á Íslandi). Og fyrst sagan fjallaði um misheppnaða skáldsögu, þá var hún sjálf misheppnuð skáldsaga, sýndist mér einn gagnrýnandinn álykta. Annar taldi bókina boða þá karlrembufordóma sem leiða aðalpersónu hennar í fullkomið gjaldþrot. Allir voru gagnrýnendur sammála um að bókin væri gerómöguleg. Ég skýri það med því að hún leynir á sér, þarf íhygli við og yfirlegu, sem gefst einfaldlega ekki kostur a við fyrrgreint vinnuálag gagnrýnenda. Hvað um það, þessi bók Helgalok, seldist miklu verr en hin fyrri, Leið 12; í rúmlega 1200 eintökum, og hefur síðan ekki farið sögum af skáldi þessu. Þarna sjá menn hvílík áhrif ritdómar hafa.
Ég er ekki í aðstöðu til að kanna hve oft þvílík slys hafa orðið. Þó verð ég að segja, að mér þykir óeðlilega hljótt hafa verið um þann mikla nýjungamann Einar Guðmundsson (höfund Lablöðu hégulu, Flóttans til lífsins, Án titils, m.a.). Er ekki skýringin sú, at hann er of nýstárlegur tilað nokkurt forlag þori að gefa hann út, og að ritdómar séu einkum skrifaðir um þær bækur sem forlögin keppast við að auglýsa? Lesendur ætlast helst til slíkra ritdóma. Önnur skýring gæti verið að einnig ritdómarar séu seinteknir fyrir nýjungum. Og til þess dregur þá sterklega núverandi vinnuálag. Enn kemur til hið útbreidda borgaralega viðhorf að líta á bókmenntir (og aðrar listir) sem stjörnuíþróttir, það er bara rúm fyrir eina stjörnu a toppinum í hverri sérgrein. Í rauninni er þessu þveröfugt farið, hver listamaður getur eflst af afrekum annarra og af skilningi lesenda á verkum hans.
Það eru sterk öfl sem draga að meðalmennskunni. Og hér sé ég aðalhættuna á menningarflatneskju. Fjölmiðlar hafa svo mikil áhrif á bókamarkaðinn, að ekki verður unað við þeirra yfirborðslegu afgreiðslu.

Úrbætur.
Mér virðist býsna auðvelt að bæta úr þessu hneykslisástandi. Einfaldlega með því að fá miklu fleira fólk til ritdóma og ætla hverjum ekki meira en svosem tvær bækur í öllu jólaflóðinu. En þá fengjum við líka greiningu á þessum bókum.
Greining skáldsögu fæli m.a. í sér úttekt á persónusköpun, staðarlýsingum, málfari, tímarás og byggingu verksins, viðhorfum, sem í því birtast, og hvernig allt þetta tengist saman. Síðan má ritdómari gjarnan segja frá því hvernig verkið orkaði á hann, ef hann vill, það álit yrði þá loksins rökstutt. Ritdómarinn þarf að hafa kafað djúpt í verkið til að ritdómurinn verði lýsing á því, en ekki honum. Þarsem greiningin yrði rannsókn á verkinu, ætti að stórminnka hættan á að mönnum sjáist yfir eitthvað verulega markvert. Slík umfjöllun um innviði verksins getur verið stórlega menntandi og ætti að auðvelda lesendum að nálgast "erfið" verk (sjá nánar um aðferðina t.d. bækur Njarðar P. Njarðvík: Saga, leikrit, ljóð og Eðlisþættir skáldsögunnar). Það er .t.d. menntandi fyrir okkur að fá úttekt á þeim viðhorfum sem birtast í skáldsögu, ekki bara viðhorfum einstakra persóna, heldur umfram allt þeim sem bókin byggist á. Ekki til að forðast bókina. Kommúnistar geta lesið sögur fasista ss. Hamsun og Céline sér til gagns og gamans, hvað þá íhaldsmenn hinar róttæku sögur Halldórs Laxness.
Til að svona greiningar fari ekki yfir mörk þess sem fólk almennt nennir að lesa í dagblaði (1-11/ 2 bls?), má takmarka ritdóminn við greiningu merkustu atriða hverju sinni - og samtengingu þeirra.
Sjá menn betri leið til að greiða fólki aðgang að nýstárlegum bókmenntum? Haldiði ekki, svo ég nefni nú bara tvö ólík dæmi, að íslenskur almenningur hefði auðgast betur af verkum Thors Vilhjálmssonar og Steinars Sigurjónssonar, ef hann hefði fengið svona greiningar á verkum þeirra í dagblöðunum?
Tæknilegir örðugleikar á slíkum ritdómum eru engir. Það er allt krökkt af fólki sem hefur hlotið menntun í þvílíkum bókmenntagreiningum (enda hefur stundum örlað á þessu í ritdómum). Nú er tími til kominn að nota þessa menntun til almenningsheilla. Auðvitað yrðu greiningarnar misjafnar, margar vondar til að byrja með. En jafnvel þær yrðu framför frá núverandi fyrirkomulagi. við getum lært af þeim, því þær gæfu þó alltaf tilefni til bókmenntaumæðna.
Málið er einfaldlega það, at núverandi bókmenntaumfjöllun fjölmiðla er stórhættuleg og gjörsamlega úrelt, eftir þær miklu framfarir sem orðið hafa í bókmenntakennslu a Íslandi.
Lyon, 9. mars 1981
Örn Ólafsson

Eftirskrift í janúar 2007: Það sem ég sagði um óvinsældir Jónasar Hallgrímssonar meðal samtímamanna hans mun vera algeng skoðun, og byggist á fjandsamlegum viðbrögðum við dómi hans um Tristans rímur og Indiönu. En raunar er þetta hæpið. Einu vitnisburðir sem ég hefi fundið um afstöðu samtímamanna til kvæða Jónasar eru í Dægradvöl Benedikts Gröndal og í formála útgáfu Hannesar Hafsteins á kvæðum Jónasar, 40 árum eftir dauða hans.
Þar segir Hannes (bls. xxviii):

Af alþýðu var hann allvel virtur. Menn þekktu lítt til náttúru-vísinda, og báru því virðingu fyrir ”náttúruskoðaranum”, er svo var nefndur. Það mynduðust jafnvel hálfgildings töfrasögur um hann, og er sagt að kellingar héldu hann vissi lengra en nef hans náði, [...] Kvæði hans nokkur voru þegar flogin út í þjóðina, og sungin um allt land, og einkum hinir yngri menn dáðust mjög að honum, og þó að hann hefði nokkra óvild fyrir það, hvernig hann húðfletti rímurnar, munu þó flestir hafa viðurkennt hann, og það jafnvel menn, sem sjálfir voru rímnahöfundar.

Hannes skrifar þetta þegar Jónas nýtur almennrar viðurkenningar, 40-50 árum eftir að hann var og orti. Samt er ekki ástæða til að tortryggja þennan vitnisburð, fyrst ekkert andstætt honum finnst frá samtíma Jónasar.
Benedikt Gröndal segir í Dægradvöl frá æskuárum sínum á 4. áratug 19. aldar áður en hann settist í Bessastaðaskóla, sextán ára, 1842 (Ritsafn IV; bls. 324). Eftir lof um Hómersþýðingar föður síns segir hann m.a.

Fjölnir gerði og áhrif á mig, mest vegna málsins og einstöku ritgerða um náttúruvísindi, en að stafsetningunni hneigðist ég ekki; kvæði Jónasar urðu mér ógleymanleg, ég lærði flest þeirra utan að, án þess ég vissi af, og kann ég þau enn mörg hver, þar á meðal allan Gunnarshólma. Hinum eldri mönnum var ekki mikið um Fjölni, því allir voru afturhaldsmenn og keyrðir í gamla fjötra, og hornauga var litið til alls; menn héldu að allt, hvert kvæði, ætti að þýða einhverja pólitíska byltingu, svo sem Heilóarvísan, Snemma lóan litla í, sömuleiðis Alpaskyttan, sem Grímur þýddi úr Schiller, það átti að vera sneið til einhvers, og þegar gullsmiðurinn komst að því, að Grímur hefði gert það, þá bannaði hann honum að yrkja í Fjölni, í Sunnanpóstinum er Ísland farsælda frón kallað “grafskrift yfir Ísland” og kann vera nokkuð sé til í því.

Mer verður fugls dæmi

ÖRN ÓLAFSSON:
MÉR VERDUR FUGLSINS DÆMI

1. Visur Fiðlu-Bjarnar öðru nafni Raunakvæði eru varðveittar í a. m. k. ellefu handritum.
1. Lbs 1293, 4to. Gráskinna, syrpa Gisla Konráðssonar. Ehdr., síðara bindi af tveimur. „ymsar Islendskar sagnir samanritaðar at bon ens Norræna fornfræðafelags (:uppkast:) með ymsum kveðlings gátum." Sá hluti bókar, er kvæðið geymir, er ritaður 1847 skv. registri Gisla sjálfs. Þátturinn er á b1s. 10 (leyst upp úr skammstöfunum). „Frá Fidlu-Byrni (:sjá bls. 66).
Björn het madr Skagfyrdskr, ok kalladur Fidlu-Bjorn fyrir því hann ljek manna best á Fidlu, lagdi hann þat eitt fyrir sik ok for um hérud med íþrott bá ok héldt sér uppi vid þat - en þat var forn trúa, at álfar ok ymsar vættir sækti þar mjok at, er Fidla væri leikinn, en englar at lángspils slætti ekki verdr margt fundit frá Byrni at segja, nema þat, at eitt sinn fór hann villtr úti i myrkri ok þoku med fidlu sina, settiz hann þá fyrir at lyktum undir steini eigi all litlum, ok tok rád þat til skémtanar sér at leika á fidluna -- en er hann hafdi leikit eigi allskamma hríd, heyrdi hann betta kvedit i steininum" (hér kemur hússerindið) „visurnar nam Bjorn (:og voru þær fjórar með enu sama niðurlægi, enn upphöf voru að þeim: mer verdr skipsins dæmi; mer verdr fuglsins dæmi ... en eru nu tindar: ). Þegar dagadi kendist Bjorn vid, at hann var fyrir nedan Reykjavelli i Tungusveit.”
Við upphafið hefur dr. Jón Þorkelsson (?) skrifað: Prentað. Á bls. 66, innan um ýmsa dansa forna er svo þetta: ,til bls. 10 Fiðlu-Björn. Er sagt hann færi frá Daufá ok ætti þar heima er hann heyrdi vísurnar kveðnar í steini neðan Reykjavalla i Tungusveit:" Síðan koma hinar visurnar þrjár. Ofan við er skrifað m. s. h. og Prentað b1s. 10: Þjóðs. B. Bjarn 79 og víðar.
2. AM 276, 8vo.* Sagnir, sogur og kvæði, skrifað af Gísla Konráðssyni og sent Hinu norræna fornfræðafelagi 1849-50 (Kalund). Bl. 53-4. Hér er augljóslega skrifað eftir Gráskinnu. Í lok þáttarins segir hér: ”(:hafa margir heyrt sögu þessa og sumir kunnu úr visunum, en Guðný Sigurdard: (sjá 1:) kunni þær allar-:)." Þáttinn á b1s. 10 i Lbs 1293, 4to., hefur Gisli þá skrifað eftir því sem margir kunnu, en verið kominn aftur á bls. 66, begar hann fann loks kerlingu, er kunni kvæðið allt. Ekki finn eg minnst á þessa konu annars staðar í hdr. Í manntalinu 1845 er nefnd ein kerling í Skagaf. sem heitir Guðný Sigurðardottir, var i Hróaldsdal. Fædd i Reykjasókn, ekkja, 82 ára 1845.
3. JS 303, 4to. Þættir eftir Gisla Konráðsson. Ehdr., skrifað u. b. b. 1860-70 (Hdrskrá), bls. 26-7. Kvæðið er í þætti af Hálfdáni Fellspresti og Fiðlu-Björn er hér sagður systursonur hans. Nokkrar sagnir eru af viðskiptum beirra Hálfdáns, er sýna áræði Bjarnar. Hér vantar hússerindið. Lesháttamunur bendir ekki til, að Gísli hafi ritað þetta eftir ehdr. (og þá bls. 66 i Gráskinnu, en gleymt bls. 10).
4. JS 267, 4to. Kvæðasafn, margvisleg blöð og seðlar, skrifað á 18. og 19. öld (Hdrskrá). Það blað, sem kvæðið er á, er með 19. aldar skrift, nr. 54 i safni þessu. Fyrirsögn: ,Sorgar=Visur/ kvednar i stórum Steini/manni þeim a heyrandi/ er Fidlu Þorbjorn kalladist,/og eptir 3 quedid hvurt stef/nam hann quædid."
5. JS 398, 4to. Stafrétt eftirrit (Pálma Pálssonar) af JS 267, 4to.
6. Lbs 152, fol. Ólafs saga Þórhallasonar eftir Eirík Laxdal. Ehdr., bls. 122. Kvæðið er í þeim hluta sögunnar, er nefnist Kolku þáttur. Þar er frá sagt, að mikil og fögur kona hefur róið skipi upp i fjöru hjá Grími bónda i Höfnum og segir æfisgu sína. Foreldra sína, mann og son missti hún á sama tima. Ekki grét hún, heldur "giorde eg Erfe drapu epter bau oll og er þetta þar i:

Sá eg sudur til eija
sák þar lios a lampa
liufann mann a leiki,
i linskirtu huitre,
hafdi hár fyrer augum
og hoskann vænleik annann
þeim eina mundi eg manni
min til i huga seigia.
Ein sit eg uti gratinn,
þá adrar inn gánga,
sælar af silfri búnar
siaande uin sinn inni,
eg ueit minn i marflo[de]
mann þann best eg unne,
frials i farsælu biggir,
far ueit huad mig hriggir."

Síðan koma visurnar fjórar, en aftan við er skrifað með sömu hendi: ,hier vantar vid."
Kvæðið er prentað orðrétt i bók Einars Ól. Sveinssonar: Um íslenzkar þjóðsögur, bls. 163-4 (í 4. er. 6. l. á þó að standa úr, ekki í). Handritið er skrifað eftir 1788 (það ártal er stimplað á pappírinn) en i siðasta lagi 1816, þvi þá dó Eiríkur. I Hdrskrá segir: „um 1800." Eirikur var Skagstrendingur að uppruna. Gerst segir liklega af honum í Um íslenzkar þjóðsögur, bls. 102 og áfram.
7. Lbs 151, fol. Eftirrit Lbs 152, fol, stórum læsilegra því. Fyrri hluti þess er skrifaður af sr. Ólafi Ólafssyni stúdent, frænda og mági Bólu-Hjálmars og þá fyrir 1883 (dánarár hans), en síðari hluti (með kvæðinu) 1899 skv. greinargerð á 352. bls. þess, af Guðmundi Þorlákssyni.
8. Lbs 1765, 4to, III, bls. 96. Fyrirsögn: Litið kvæði, sem sagt er, að ort hafi Þorbjörg
Kolka á Kolkunesi, þá hún varð einstæðingur i Höfnum á Hornströndum. Bólu-Hjálmar skrifaði handritið, honum megin á blaðinu stendur: „þá er eg nú rita i seinna sinni (1854)."
9. Sama hdr, I. ,,Þáttr af Þorbj¢rgu Kolco" eftir Bólu-Hjálmar, Ehdr. skrifað 1860. Kvæðið er orðrétt i ritsafni Bólu-Hjálmars V, 150-51 '). Sami texti og i 8., nema hvað hér stendur ”tínir hann“ í fu5.
10. Ib 815, Svo, Hvarfsbók. Kvæðasafn tekið saman af Þorsteini Þorkelssyni á Syðra-Hvarfi í Svarfaðardal 1890. Fyrra bindi af tveimur. Þetta er safn handritaslitra frá ýmsum tímum, sum eru frá 17. old, flest frá 18., en nokkur frá 19. öld (Hdrskrá). Kvæðið er nr. 11, skrifað á blöð ásamt með erfikvæði Ólafs biskups Gíslasonar, d. 1753. Bjorn K. Þórólfsson taldi skriftina benda til aldamótanna 1800. Yfirskrift: „Enn
Lijtid kvæde."
11. JS 258, 4to. Siðasta bindi af fimm í kvæðasafni, skrifuðu 1840-45 á Skuggabjörgum í Skagafjarðarsýslu (Hdrskrá). Yfirskrift: ,,69da Kvæde."

1.2.1. Röð erinda er ekki eins i öllum handritum og skal hér gerð grein fyrir beim mismun. Allt er óvíst um upphaflega röð, og verður því notuð skammstöfun fyrir hvert erindi i stað númers.
Erindið, þar sem fugl er tekinn til til likingar, er her a eftir skammstafað f, - hús skst. hú - skip skst. sk. - harpa skst. ha.

1.2.2. Erindaröð er á þessa leið:
1. Lbs 1293, 4to (her a eftir skst. GK'): hú-sk-f-ha. - 2. AM 276, Svo (her á eftir skst.
GK 2): hú-sk-f-ha. - 3. JS 303, 4to (hér á eftir skst. GK3): sk-f-ha. - 4. JS 267, 4to (hér á eftir skst. 267): f-sk-hú-ha. - 6. Lbs 152, fol (her á eftir skst. EL): f-ha-hú-sk. - 8. Lbs 1765, 4to, III (hér á eftir skst. BHj): f-sk-ha-hú. - 10. Íb 815 8vo (her a eftir skst. H): f-sk-ha-hú. - 11. JS 258, 4to (her a eftir skst. 258): f-sk-ha-h6.

Kvæðið fer hér á eftir, prentað stafrétt eftir GK', en orðamunur tekinn úr öllum handritum nema JS 398, 4to; Lbs 151, fol og Lbs 1765, 4to, 1.

Mér verdr hússins dæmi
sem i hallri brekku stendr
búid er at brádt muni falla
böl i skap er runnit
svigna súlur fornar
en salvidurinn dofnar
sva kvedr mann hverr þá morgnar
mæddur i raunum sinum.
sva kvedr mann hverr þá morgnar
mæddur i raunum sinum.

Hú-leshættir:
1. Mer verdr] Held eg vid EL, BHj.
2. sem - BHj. sem - stendur] hallri sem stár í brecku EL.
3. at] - öll onnur hdr.
muni falla] vid falli EL.
4. böl] bölid EL
böl - runnit]bresta bil oc lestast BHj, bóli skapar Runne H; böl i skapar Runni 258.
6. enn] - EL.
enn dofnar] enn salvidir bogna BHj, enn salvidur bognar H, 258.
7. mann hver] margur BHj, H, 258
morgnar] mornar GK3, 267, BHj.

Mér verdur skipsins dæmi
sem skordulaust kurir
eitt vid ægin kalda
engan stad fær gódann
risa brattar barur
i briminu illa þrýmur
:,: Svo kvedr mann hverr þá morgnar
mæddur i raunum sinum :,:

sk-leshættir:
1. Mer verdur] Skal hier til EL, Scil ec mer BHj.
2. sem] er 267.
Sem - kúrir] skordulaust er huilir EL.
kúrir] hvolfir 267, BHj, H, 258.
3. eitt] audt EL.
4. engan] aungvann H, 258.
5. rísa - bárur] rís a bröttum bárum 267, rís við brattar bárur EL, BHj, H, 258.
brattar barur] barur brattar GK3.
6. í briminu] á brimunum EL, á brimum H,258.
Í - þrymur] brimid á því þrumir BHj.

Mér verdur Fuglsins dæmi
sem fjadralaus kúrir
skridur hann skjótt at skjóli
skundar hann vedrum undann
tínir saung ok sundi
sína gledina fellir
:,: Svo kvedr mann hver þá morgnar
mæddur i raunum sinum :,:

f-leshættir:
1. Mér verður] breytt m. sömu hendi í: Færi eg EL, Ferr mér at BHj.
2. sem] er EL,267.
3. skrídur] flýgur BHj, H, 258.
hann] - EL, 267.
skjótt] snart EL.
at] úr GK3.
4. og skundar 258.
hann] - 267, EL, BHj, 258.
5. tínir] + hann H.
6. og sina 267.
fellir] missir EL.

Mér verdur Hörpunnar dæmi
peirrar sem á vegg hvolfir
stjórnarlaus ok strengja
stillarinn er frá fallinn
fellr a sót ok sorti
saknar mans úr ranni
:,:sva kvedr mann hver þá morgnar
mæddur i raunum sínum :,:

ha-leshættir:
1. Mér verdur] Hæfir mer BHj.
hörpunnar dæmi] háttur hörpu EL.
2. þeirrar - hvolfir] hinnar á vegg hvolfir EL, er hvolfir á veggi BHj.
sem] er GK 2, EL, BHj, - 267.
3. stjórnlaus] stuþlalaus BHj, stillaralaus H, 258.
4. er frá fallinn] hefur frä falled H.
5. fellr - sorti] felþor i sorg oc sútir BHj.
sót og sorti] sort og süte H, sorti og sút 258
+ sijna gledena fel[ler], en dregið út H.
6. saknar - ranni] sinnir eingum manni BHj, -258.
mans] manns oll onnur hdr. nema GK2, sem einnig hefur mans.
úr] í H.
7. þá] er EL.

1.4.1. Upphöf erinda eru með sama hætti í flestum handritum: Mér verdur hússins (skipsins-fuglsins-hörpunnar) dæmi. Aðeins EL og BHj hafa bau breytileg fra erindi til erindis. Þetta er nokkuð tortryggilegt. Fullvíst er, að BHj. bekkti gerð EL, þó hafa þeir aðeins einu sinni sama upphaf. Þetta má reyndar stafa af misminni. I f1 breytir EL ”Mér verður” í ”Færi eg” Líklegast hafa báðir breytt upphöfum til að ná venjulegri stuðlasetningu. Breyting á hinn bóginn er stórum ólíklegri, enda er stuðlasetning venjuleg í öðrum línum þessarra erinda.

1.4.2. GK3 er rúml. 10 árum yngri en önnur hdr. Gísla hér. Röð erinda er söm, en hér vantar hússerindið sem er líka sér i GK, þetta hdr. er líka sér um leshætti, þegar það greinir á við GK, sk5 ”bárur brattar” í stað ”brattar bárur”, villuna f3 ”úr” í stað ”at”. Sennilegast er, að Gísli hafi skrifað þetta hdr. eftir minni, og að það hafi hér enga þýðingu. Ekki veit eg Fiðlu-Bjorn færðan til ákveðins tíma annars staðar en hér.

1.4.3. 258 hefur sömu erindaröð og H. Það sem þessum hdr. ber i milli er ómerkt, t. d. pennaglöp eins og brottfall ha6. I f3 5 má á hverjum stað vera hann eða falla brott án þess að merking breytist eða hrynjandi að ráði, orðið verður áherzlulétt.

Mun merkilegri eru samsvaranir H og 258. Tilviljun gæti ráðið erindaröð. Viðlagið er eins, margur i stað mann hver. Það gæti hafa afbakazt í minnisgeymd, sem og ýmislegt annað, tvítekning stillaraleysis i hörpuerindi, flug hins fjaðralausa (f3), ”hvolfir” (sk2), ”rís við brattar bárur” (sk5), ”salvidur bognar” (hú6). Og þá eru ljós náin tengsl textanna. En hú4 ”böli skapar Runne” (H), ”böl í skapar runni” (258), sk6 ”á brimum” og ha5 ”sort og sute” (H), ”sorti og sút” (258) sýna beint samband handritanna. Svona afbakanir verða ekki í tali eða heyrn. Sérstaklega bendir síðasta dæmið til að 258 sé eftirrit H eða forrits þess, því þar er vitleysa H lagfærð á kostnað hrynjandi (aðeins hér er stýfður liður í kvæðinu). Hér verdur bvi ekki frekar hirt um 258.

1.4.4. Bhj hefur þátt sinn frá EL2) en hefur þó ekki tvö fyrstu erindi hans, ”Sá eg suður til eyja” og ”Ein sit eg úti grátin”. Erindaröð er önnur, hún er eins og í H. Einnig benda leshættir til skyldleika: hú6 ”salviðir bogna” (BHj.) ”salviður bognar”, H, 7. 1. ”margur”, sk 2 ”hvolfir” (ásamt 267); f3 ”flýgur”; en fylgir ekki öðru handriti gegn H nema helzt í sk4 ”engan” (i stað öngvan) og hú1 ”Held eg við”, það mun komið frá EL, einnig má regluleg stuðlasetning upphafslína vera komin til fyrir áhrif þaðan. Smekkur veldur því e. t. v. að upphöfin eru ekki eins, en þar sem hann fer ekki eftir texta EL, hefur hann sennilega hvorki haft Ólafs sögu. við höndina né munað kvæðið, til hins sama bendir að hann blandar nokkuð málum í Kolkuþætti.2)
BHj er sér um leshátt (auk upphafa): hú4 ”bresta til og lestast”; sk6 ”brimið á því þrumir”, ha2&3 stuðlalaus; ha5 ”felldur í sorg og sútir”; ha6 ”sinnir engum manni”. Annars er það sér því aðeins, að augljósar villur séu i H og 258. Þetta gildir að vísu ekki um ha6, en í ljósi hins virðist óhætt að telja þar vera um að ræða breytingu BHj., sem hefur farið eftir öðru hvoru bessara handrita, eða e. t. v. forriti beirra og lagfært kvæðið að geðþótta.

1.4.5. Nú eru eftir fjögur handrit; GK1, 267, EL og H, hvert sér um erindaröð. Eitt þeirra, H, er augljóslega eftirrit (sbr. villur s. s. hú4, ha5).
Mest greinir handritin á í sk.
Ljóslega er ekkert hinna þriggja komið frá EL. Til þess, að svo mætti vera, hefur það of oft sértexta, þegar þeim ber saman. Ekki er það heldur runnið frá neinu þeirra, né ætluðu forriti e-s þessara þriggja. Astæða: það fylgir GK1 og 267 gegn H i “dofnar” (hú6), “mann hver” (7.1.), ”skridur” (f3), ”stjórnarlaus” (ha') o. fl., en H gegn GK1 og 267 i sk6 ”á brimunum” og sk5 ”rís við”. Þetta síðasta mælir þá einnig gegn því, að H sé komið af GK1 eða 267, sem og ýmislegt fleira. En áðurtalin fylgni GK1 og 267 við EL gegn H sýnir, að þau geta ekki verið komin af H, enda mun GK1 skrifað eftir munnlegum flutningi. 267 fylgir yfirleitt GK1 i lesháttum. Helzti munur er í fyrsta lagi sértexti 267 í sk5 ”rís á bröttum bárum”. Erfitt er að hugsa sér þetta ritvillu, einnig er ólíklegt, að þetta sé vísvitandi breytt úr texta hinna handritanna, því þetta er vitleysa, skipið er við æginn. Líklegasta skýringin er misminni. Í annan stað fylgir það H í sk2 hvolfir. Þetta mælir enn frekar gegn rittengslum við GK1. Sennilegast eru því þessar fjórar uppskriftir óháðar.

2. Nú þarf að gera eitthvað upp a milli þessarra fjögurra handrita og verður þá allt vafasamara.
2.1. Sú gerð, sem mest greinir á við aðrar, er EL. Upphafsvísur hans tvær koma efnislega heim við hinar fjórar. Munurinn er sá, að i hinum fjórum er frásögn og lýsing innan ramma líkinga og bundnar þeim. Háttur er samur. Mestu munar á formi, að í fyrstu tveimur erindum er hvorki upphafsformúlan né viðlagið. Mér virðist vel hugsanlegt, að kvæðið hafi upphaflega greinzt svo í kafla. Þá væri viðbúið að þeir skildust að í minni manna, þar sem samfelld frásögn myndi aftur á móti binda kvæðið saman. Það gerir EL nokkuð tortryggilegan, að þar er ekki einn munur fyrstu tveggja erindanna og hinna fjögurra, fast orðalag upphafslínu. En því ræður líklega stuðlun. Eiríkur segir ennfremur vanta erindi, sem hann greinir ekki. Svona má hann hafa lært kvæðið, en sjálfsagt veit enginn hvað upphaflegt er. Aftan við kvæðið birtir EOS vísu úr Ólafs sögu, sem hann telur skylda. Efnis vegna getur hún ekki verið úr kvæðinu, en þó sízt átt við tvær þær fyrstu.
2.2. I málsháttasöfnum Jóns Rúgmanns (skrifað 1658-66)3 og Guðmundar Ólafssonar (í lok 17. aldar)4 er betta: ”Autt er (i) seggja sæti, saknar manns i ranni.", mætti vera, að þeir hefðu þekkt kvæðið," segir EOS5, og verð ég að telja það líklegt, m. a. s. hér kominn stuðning við leshátt H í ha6 í.
46. erindi Bryngerðarljóða er svo líkt hússerindi Raunakvæðis, að tilviljun getur ekki valdið: ”Jafnt er okkar/ast i milli/sem hús standi/hallt á brekku/svigni súlur/sjatni veggur/se vanviðað/völdum bæði.” (Ísl. þul., 89, vanviðað er leiðrétting Ólafs Davíðssonar á vandviðað)6. Jón Þorkelsson telur handrit Bryngerðarljóða skrifað um 16707. Sagnakvæðin eru talin vera frá 16. öld (sjá t. d. EOS8, StE9). Hvernig er þessum skyldleika háttað? Þetta erindi Bryngerðarljóða hefur ekki slæðzt inn i Raunakvæði í umbreyttri mynd. [Athygli skal á því vakin, að áherzlusamstöfur ættu að vera jafnmargar i báðum líkingum, þótt háttur sé ekki samur.] Hússerindið er mjög líkt öðrum erindum Raunakvæðis og hluti af vönduðu listaverki. Raunakvæði gæti verið veitandi, en aðeins urn óþekktan millilið. Þetta erindi og hið næsta á undan skera sig nokkuð úr kvæðinu. Auk þess kemur þetta erindi ekki alls kostar heim við þá sögu, sem í því er sögð. Að vísu er ást þeirra Hálfdánar og Bryngerðar ámóta líkleg til velfarnaðar og hið hrörlega hús, en því valda þau ekki, heldur óminnisdrykkur móður hans. Þetta mætti því áður hafa verið í öðru samhengi. En i Raunakvæði er ekki ”völdum bæði”, sú lína á líka því aðeins við, að ástinni sé líkt við húsið, ekki einstaklingi. Það er einfaldara að gera ráð fyrir því að erindin séu komin úr öðru kvæði en að ætla Bryngerðarljóð ort upp að verulegu leyti. Það kvæði mætti þá hafa þegið frá Raunakvæði, jafnlíklegt er, að þetta erindi (í hvaða samhengi sem er) sé kveikja Raunakvæðis. [Hörður Ágústsson listmálari hefur þó bent mér á að líkingin sé í Bryngerðarljóðum meira í samræmi við íslenzkar aðstæður og ætti því að vera yngri þar. Salir voru fátíðir á Íslandi.] Af þessari ástæðu nægir líkingin ekki til að álykta, að Raunakvæði hafi verið til á 16. öld. Þá er auðvitað enn hæpnara, að nota þetta 46. erindi til leiðréttinga á því. En hallt i brekku væri ólíkt betra en i hallri brekku, þvi allar brekkur eru hallar.
3.1. Er við nú hugum að formi, er stuðlasetning venjuleg með einni undantekningu, í 1.1. er aðeins einn stuðull, hann ber hið breytilega. Höfuðstaf vantar og i ha2 nema í EL. Þar er ofstuðlun og EL tortryggilegur i stuðlun. Ofstuðlun f3 mun hafa alið af sér leshættina ”flýgur” og ”snart”. Um hrynjandi er það að segja, að bragliðaskipun er næsta óregluleg i öllum gerðum. Tvöfaldur forliður er svo sjaldgæfur, að EL er líklegri til breytinga a hú2 en hitt. Ekki er sk2 tortryggileg þar, því hann hefur forlið í f2, áþekkri línu. Ris eru þrjú í hverju vísuorði nema sk2 og f2. Hjá EL eru þrjú ris i sk2 ”skorðulaust er hvílir”, eins verður um f2 ef henni er breytt til samræmis: ”fjaðralaus er kúrir”. Sízt finnst mér þó fara betur á þessu.
3.2. Ekki þekki ég lögmal þess, hvernig kveðskapur brenglast i minni manna. Eitt munu þó allir kannast við. Röð hættir til að ruglast, bæði á orðum, línum og erindum. Þessa er aðallega að vænta, þegar kvæði er ekki óslitin atburðarás og þó sérstaklega, þegar einstakir hlutar þess eru líkir að gerð. Því mun alveg vonlaust, að upphafleg erindaröð þessa kvæðis verði nokkurn tíma fundin með vissu. En af þessu skýrist smekkleysan ”kúrir” sk2 (f2) og vitleysan ”hvolfir” á sama stað (ha2). Ástæðulaust er að taka fram, að ekki séu settar skorður undir skip sem hvolfir. Hér a orðið ”hvílir” við. Sk5 ”rís á bröttum bárum” er augljós villa, sem áður segir, skipið er við æginn. Lesháttur EL og H ”rís við brattar bárur” á hér ekki heldur við, erindið beinist að því, hve vanhirt skipið er og ofurselt náttúruoflunum. Því er betra, að segja að bárurnar rísi. Má e. t. v. hugsa sér, að ”við brattar bárur” < ”við æginn kalda”? Leshættir EL: hú3 ”við falli” í stað ”muni falla” og f6 ”missir” í stað ”fellir” eru hversdagslegra mál og því tortryggilegra. Með orðinu fellir næst og skáldleg líking, gleðin fer af fuglinum sem fjaðrir hans.
Ljóðlínan hú4 er e. t. v. afbökuð i öllum handritum, hún hefur í upphafi kannski fjallað um ástand hússins, en ekki skap þess, er talar í fyrstu persónu. En þetta væri þá innskot frá efni lokalína, viðlagsins, og fer ekki illa á því, ekki væri það heldur neitt einsdæmi. Enda sé eg enga leið til að leiðrétta hana, höfuðstafur á að vera h, ris þrjú og sennilegast einhver stafa- eða hljóðliking við varðveittan texta (lesendur geta spreytt sig a þessu og sent Mími úrlausnir). Í handritum stendur ýmist mornar eða morgnar i 7.1. og þau er ekkert að marka, því bæði ritari og afritari handrits gat skilið mornar sem morgnar, stafsetning var ekki á okkar stigi. Um það er ekki að villast að morna = veslast upp, hrörna, á hér vel við. Hinn leshátturinn finnst mörgum miklu betri vegna þess að hann magni kvæðið með andstæðum: þegar aðrir menn vakna endurnærðir, slær þessi sinn tregaslag, e. t. v. eftir andvökunótt. Ég get ekki skorið hér úr, ekki heldur á milli lesháttanna: hú4 böl}bölið, hu6 dofnar} hognar, sk3 eitt}autt. E. t. v. hefur útbúnaður til stillingar hörpu (skrúfur, sem strengirnir eru festir á) verið kallaður stjórn. Stillari mætti vera maður, sem fer með hörpu og ha4 þá þýða: stillarinn er dáinn. Stjórnarlaus gæti einnig e. t. v. þýtt: enginn er til að stjórna henni. Guðrún P. Helgadóttir og Jón Jóhannesson skýra stillari: skrúfa, sem strengir á hörpu eru strengdir með.'"
4. Elztu handrit kvæðisins eru frá því um 1800, a. m. k. eitt þeirra eftirrit. En hve gamalt er kvæðið sjálft? Sagnir, tengdar því eru tvenns konar. Þáttur Bólu-Hjálmars verður að duga sem fulltrúi Kolkusagna unz hin stórmerku rit Eiríks Laxdals verða loks prentuð. Hinsvegar eru sagnir GK og 267 af Fiðlu-(Þor)birni, þær eru prentaðar her að framan (upprunalegasta gerð Gísla). Ólafs saga Þórhallssonar á að gerast í pápisku (og þá líkl. 15. öld, „Ólöf hin stórráða" á Skarði á Skarðsströnd virðist vera samtímakona Kolku (sjá Ólafs sögu II, 26-7 og IV, 4 og 8) ). Í þætti Bólu-Hjálmars er saga Kolku og þá einnig kvæðið sögð á Hólum 1126 (Ritsafn V, 158). Sem áður getur, er það aðeins í síðustu gerð þáttar GK, að Fiðlu-Björn er færður til ákveðins tíma, með skyldleika við sr. Hálfdán á Felli. Þjóðsogur eru sumar nokkuð sannsögulegar, en einna sízt mun að treysta tengslum við þá Hálfdan og Sæmund fróða. Þeir hafa sogað til sín sögur. Páll E. Ólason ser ekkert því til fyrirstöðu, að kvæðið sé frá 16. Öld11, Stefán Einarsson er á báðum áttum um, hvort það muni frá því fyrir siðaskipti (tilvitnað rit, s. st.). Skyldleikinn við Bryngerðarljóð nægir ekki til að aldursetja kvæðið, en þegar við bætist, að málshátturinn vitnar um annað erindi þess, ætti að vera óhætt að telja síðari timamörk áreiðanlega 1658. Annars er það merkilegt, að þau handrit kvæðisins, sem eitthvað er vitað um heirnkynni þeirra, eru tengd miðhluta Norðurlands. Gísli Konráðsson býr i Skagafirði fram til 1852, Eirikur Laxdal er fæddur og uppalinn á Skagaströnd, Hvarfsbók er sett saman i Svarfaðardal, hið náskylda handrit 258 er skrifað í Skagafjarðarsýslu. Þar skrifar og Bólu-Hjálmar eftir öðru hvoru, og i báðum sagngerðum er kvæðið flutt nyðra. I handritunum hefur kvæðið í rauninni ekkert nafn, það væri bá helst i 267.
Eftirfarandi texti er þá niðurstaðan. Best virðist mér fara á því að hafa skipserindið fyrst, því það er víðtækasta myndin. Síðan kemur fugl á hreyfingu, þá húsið, og loks harpan inni í húsinu. Þannig þrengist myndin stig af stigi að miðpunkti.

RAUNAKVÆÐI

Mér verður skipsins dæmi
sem skorðulaust hvílir
eitt við æginn kalda
engan stað fær góðan.
Rísa brattar bárur
i briminu illa þrymur.
svo kveður mann hver þá mornar
mæddur í raunum sinum.

Mér verður fuglsins dæmi
sem fjaðralaus kúrir
skríður hann skjótt að skjóli
skundar veðrum undan
týnir söng og sundi
sína gleðina fellir.
svo kveður mann hver þá mornar
mæddur í raunum sínum.

Mér verður hússins dæmi
sem hallt i brekku stendur
búið er brátt muni falla
böl i skap er runnið.
Svigna súlur fornar
en salviður bognar,-
svo kveður mann hver þá mornar
mæddur í raunum sinum.

Mér verður hörpunnar dæmi
hinnar er á vegg hvolfir
stjórnarlaus og strengja
stillarinn er frá fallinn.
Fellur á sót og sorti
saknar manns i ranni.
svo kveður mann hver þá mornar
mæddur í raunum sinum.

Hvert erindi er ein líking. Frá því bregður i hú4, sú lína er innskot frá sviði umgerðar. Líkingar verða þvi aðalatriði þessa kvæðis. Hverju þeirra fyrirbrigða, sem maðurinn líkir sér við, er lýst miklu rækilegar en i venjulegri, stuttri líkingu, hvert segir því miklu meira um manninn. Samt nægir ekki ein líking og þessi fjögur fyrirbrigði eru hvert öðru ólík. Þetta kvæðissnið gefur lýsingu mannsins óvenjumikið svigrúm. Sjálfsagt hefur það einnig sterk áhrif að þessi atriði eru algeng tákn, skip eða sigling um lífið, hús er oft mynd aðstæðna í lífinu, fugl er tákn anda eða hugar, en harpa skáldskapar og lista.
Það hefur sterk áhrif á lesandann, að upphaf erindanna er jafnan með sama orðalagi. Eg held, að áhrifin liggi í því, að athygli hans beinist fyrst ekki að því, hve svið erindanna eru ólik, heldur að sameiningu þeirra, persónuleika þess manns, sem hvarvetna sér böl sitt í ýmsum tilbrigðum. Viðlagið hefur svo áhrif i sömu átt.
Annað er, hve mikil ró og kyrrð hvílir yfir kvæðinu. Hér má nokkru valda, að í því segir ekki frá hreyfingu nema i sk5-6 og f3-4. En fyrst og fremst stafar þetta af því, hve einföld orðaskipun er og háttur léttur. Menn hugsi sér kvæðið smellandi i rími, með reglubundinni hrynjandi og með þótt ekki væri nema einni útjaskaðri kenningu. Það yrði allt annað og stórum verra, því þá væri maðurinn að buna úr sér margtugginni harmatölu. Annars minnir kvæðið að ýmsu leyti á mansöngva rímna.
Upphafsmyndin er víðtæk og eyðileg, sjávarströnd, brim, stakt skip i fjörunni. Athygli er beint að vanhirðu bess, það er skorðulaust og hefur ekki samastað. Hér kemur og einmanaleiki fram. Umgerð erindisins tengir þetta svið við sál mannsins, en það gerir orðfæri líkingarinnar einnig, t. d. eitt vid æginn kalda. Orðið kalda tjáir hér hroll við ólgandi sjónum, skipinu má vera sama, hvort hann er kaldur eða ekki. Þegar talað er um haf og skip, mátti búast við lýsingu glæstrar siglingar. En nú er annar uppi, skipinu er ekki leggjandi út vegna þess hve illt er i sjóinn. Hér má vera gefið í skyn getuleysi mannsins til að rækja ætlunarverk sitt og hrollur hans við umhverfinu.
Síðan kemur hreyfing frá því, með fugli. En hann er fjaðralaus og hrekst undan veðrum. Loftið er vegur fuglsins, sem sjórinn skips. Það er í sama ham og sjórinn og hrekur fuglinn. Þetta er ekki aðalatriði, heldur hrörnun fuglsins, sem aftur víkur að í lok erindisins. Í lýsingu hennar sjást þeir eiginleikar, sem þetta erindi á að draga fram auk umkomuleysis, en á það er lögð áherzla. Söngur og gleði, flug og sund, þ. e. leikur í lofti og legi, alls þessa hefur fuglinn misst. Með einu orði - fellir - næst líking innan líkingar erindisins. Fuglinn missir gleði sina sem fjaðrirnar. Þetta er gott dæmi þess, hve heildarlíkingunni er haldið vel i kvæðinu.
Með fuglinum færumst við að föstum stað, er ljóðmælandi líkir sér við byggingu. Við þekkjum að svo er oft talað um skapgerð (t. d. þverbrestir, hornsteinar og grundvöllur skapgerðar, burðarás persónuleika o. s. frv.). Húsið er komið að hruni, vegna þess hve illa það er staðsett, getur það ekki staðið undir eigin þunga, súlur og salviður svigna. En þessu veldur og elli, súlurnar eru gamlar. Sama er um salvið, ef við höfum lesháttinn dofnar, þ. e. missir lit, áferð. Á undan bessu er innskot: böl mannsins er farið að grípa um skapgerð hans eins og eyðileggingin hrífur húsið. Það, sem greinir þetta hús frá öðrum, segir maðurinn hér um sjálfan sig. Hrörnun, svo komið er að tortímingu, ástæður hennar eru elli og að vera illa niður komið.
Síðast er komið inn í húsið, og þar fæst enn ein líking, nú ekki við nauðsynjahlut daglegs lífs, heldur munaðar, við fíngert hljóðfæri, fulltrúa fegurðar og söngs. Það liggur i hirðuleysi, orðið ljótt og skemmt, ónothæft. Eins og i skipserindi blandast hér mannleg sjónarmið inn í, harpan saknar þess, er með hana kynni að fara. 4. línu held eg að verði að skilja svo: stillarinn er dáinn, því hörpuhlutir til stillingar hafa aðeins verið skrúfur, jafnmargar og strengir. Hvort þær hafa verið kallaðar stjórn, veit eg ekki, líklegast merkir stjórnarlaus að enginn sé til að stýra henni.
Það er auðvitað varhugavert að leita hliðstæðna i einstökum atriðum með manninum og því sem honum er við líkt. Harpa lýtur sínum lögum, maður öðrum. En berlega má draga fram nokkrar hugsanir, sem erindin rísa af: Mikilvægustu eiginleikar eru brostnir (2., 3., 4.), eðlileg gleði og fegurð er horfin 3., 4.). Hið viðlíkta er vanrækt og yfirgefið (1., 3. og einkum 4.). Síðasta erindi bendir til saknaðar eftir ákveðna persónu, það er svo fárra að leika á hörpu, og fátt eitt á ævi manns, sem gleður hann svo, að honum megi líkja við knúna hörpu. I upphafi er vikið að elli.
Framandleika gagnvart umhverfi gætir (i 1., 2., 3.). Sú afstaða er annars nokkuð blendin, því í hússerindi er óheppileg staðsetning önnur orsök hrörnunar, en ella er alls ekki um neitt slíkt að ræða.
Svo kveður mann hver, þetta býr i öllum mönnum. Það hafa vinsældir kvæðisins sannað.

Fyrri prentanir sem ég þekki.

Konrad Maurer: Islandische Volkssagen der Gegenwart, Leipzig 1860, bls. 136-7 GK3.
Jón Þorkelsson: Om digtningen pa island i det 15. og 16. arhundrede, Khöfn 1888, bls. 200 GK3.
Iðunn VII Rvík 1889, bls. 167-8. 267, 258, GK3 (Pálmi Pálsson segist fara eftir JS 398, 4to, en þar er nú eftirrit hans af 267, sem áður getur).
Björn Bjarnason: Sagnakver, Ísafirði 1900, b1s. 80-81 GK3, breytt og II. útg. Rvík 1935, bls. 69-70.
Einar Ól. Sveinsson: Um íslenzkar þjóðsögur. Rvík 1940, bls. 110.
Sami: Fagrar heyrði eg raddirnar Rvík 1942, b1s.118. Sömu hdr. og hér eru notuð.
Gisli Gestsson, Snorri Hjartarson: Heiman eg fór, Rvík 1946, 191-2. Textinn eftir Fagrar heyrði eg raddirnar.
Pall E. Ólason: Íslands þúsund ár 1300-1600. Rvik 1947, b1s. 185-6. Sömu hdr. og hér eru notuð.
Sigurður Nordal, Guðrún P. Helgadóttir og Jón Jóhannesson: Sýnisbók íslenzkra bókmennta til miðrar 18. aldar. Rvík 1953, bls. 325. GK2, GK3.
Margir útgefenda velja úr lesháttum og gera breytingar.

Tilvitnanir
Hdrskrá – Skrá um handritasöfn Landsbókasafnsins. Samið hefur Pall E. Ólason. I-III. Rvík 1918-37.
Kalund - Katalog over Den Arnamagneanske Handskriftsamling udg af Kommissionen for Arnamagneanske Legat I-II. Khöfn 1889-94.
1.Hjálmar Jónsson fra Bólu: Ritsafn I-VI. Rvík 1949-60.
2. Einar Ol. Sveinsson: Um íslenzkar þjóðsögur, Rvik 1940, bls. 163-4, EL.
3. Jonas Rugmans Samling av Isländska talesätt ... utgiven av Gottfrid Kalistenius. Uppsala 1927. bls. 5. Skrifter utg. av K. Humanistiska Vetenskaps-Samfundet i Uppsala 25:8.
4. Gudmundi Olaui Thesaurus adagiorum ... utgiven ... av Gottfrid Kalistenius. Lund 1930, b1s. 4. Skrifter utg. av Vetenskaps-societeten i Lund 12.
5. Einar Ol. Sveinsson: Fagrar heyrði eg raddirnar, Rvík 1942, bls. 285.
6. Islenzkar gátur, skemmtanir, vikivakar og þulur. Safnað hafa J. Árnason og Ó.Davíðsson. IV. Khöfn 1898-1903.
7. Jón Þorkelsson: Om digtningen pa Island i det 15. og 16. aarhundrede, Khofn 1888, bls. 202.
8. Um íslenzkar þjóðsögur, bls. 80.
9. Stefán Einarsson: A history of Icelandic Literature, New York 1957, bls. 94.
10. Guðrún P. Helgadottir og Jón Johannesson: Skýringar og bókmenntalegar leiðbeiningar við Sýnisbók íslenzkra bókmennta til miðrar átjandu aldar.
Rvík 1954, bls. 147.
11. Páll E. Ólason: Menn og menntir siðaskiptaaldarinnar a Islandi, IV. Rithöfundar. Rvík 1924, b1s. 463-4.

*Þakkir hef eg að færa Jóni M. Samsonarsyni, mag. art., en hann sendi mér myndir af kvæðinu í þessu handriti og JS 258, 4to frá Khöfn og benti mér á Gráskinnu. Ennfremur hafa jarlar Handritastofnunar og handritaverðir Landsbókasafns stutt mig á ýmsan hátt. Sérstaklega hefur Ólafur Halldórsson gefið ýmsar góðar ábendingar.
Mími 1966.

Kommúnistar og borgaralegir höfundar

Í Tímariti Máls og menningar, 3.h. 2000 skrifar Árni Bergmann svar til þeirra sem sakað hafa kommúnista um að ofsækja ,,borgaralega rithöfunda". Flestu er ég sammála í grein Árna, en þó vil ég gera fáeinar athugasemdir, t.d við það sem hann segir um afstöðu róttæklinga til Davíðs Stefánssonar. Hann nefnir að ýmsir þeirra hafi hrósað Davíð, einkum jafnaldrar hans, en seinni skáldakynslóð talið hann úreltan – á bókmenntalegum forsendum. Leitt er að Árni skuli ekki hafa tímasetningar á þessum ummælum. Án þeirra mást öll sérkenni út. Ástæðan er sú, að frá stofnun Kommúnistaflokks Íslands 1930 og fram á mitt ár 1934 var flokkurinn beygður undir einangrunarstefnu Alþjóðasambands kommúnista. Samkvæmt henni voru sósíaldemókratar höfuðstoð auðvaldsins og kommúnistum því bannað allt samstarf við samtök þeirra. Á þeim tíma voru Alþýðuflokkurinn og ASI eitt, svo þetta skapaði veruleg vandamál. Kratar reyndu fyrir sitt leyti að einangra kommúnista, og er talið að þessi sundrung hafi komið Hitler til valda í Þýskalandi. Á menningarsviðinu gilti samskonar einangrunarstefna hjá kommúnistum út árið 1935; að borgaraleg menning væri úr sér gengin, gjörspillt og ónothæf fyrir stéttvísan verkalýð. Í staðinn væri nú kominn tími nýrrar bókmenntastefnu, sósíalrealismans, sern í senn afhjúpaði galla auðvaldsskipulagsins og sýndi verkalýðnum fyrirmyndarhetjur í byltingarbaráttunni gegn því. Vegna þessa hömuðust róttæklingar almennt gegn Davíð Stefánssyni á fyrra hluta 4. áratugarins (það rek eg í bók minni Rauðu pennarnir,1990, b1s. 90 o.áfr.). Hann var einkum gagnrýndur fyrir að sýna alþýðufólki meðaumkun í stað þess að hvetja það til stéttarbaráttu. Almennar vinsældir ljóða þessa skálds gerðu þau sérlega hættuleg, og því var talið einkar mikilvægt að berjast gegn því. Þetta viðhorf er reyndar alveg andstætt frumkvöðlum marxismans, Marx, Engels, Lenin og Trotskí, m.a., sem töldu að verkalýðurinn yrði að tileinka sér þá menningu sem drottnaði í umhverfi hans - jafnframt því að átta sig gagnrýnum huga á þeim stéttarsjónarmiðum sern einkenndu einstök listaverk - en ekki að forðast verkin vegna þeirra sjónarmiða. Árni nefnir að Kristinn E. Andrésson hafi hrósað Einari Benediktssyni. En það hrós var bundið við skáldskap Einars fram að uppkomu auðvaldskerfisins á Íslandi, eftir það hafi skáldskapur hans fjarlægst hagsmuni alþýðu, og þar með orðið innihaldsrýr og lélegur. - Þetta sjónarmið hafði reyndar Jónas frá Hriflu sett fram 1920, löngu á undan Kristni!
Um miðjan 4. áratuginn sneri Stalín við blaðinu, og boðaði kommúnistum samstarf við hvern sem var gegn fasisma. Ársritið Rauðir pennar var nýútkomið fyrsta sinni, þrungið kenningunni um úrkynjun borgaralegrar menningar, þegar útgefandanum, Félagi byltingarsinnaðra rithöfunda, barst hin nýja samfylkingarstefna, ásamt tilkynningu stjórnar Alþjóðasambands þeirra, um að hún hefði lagt Alþjóðasambandið niður! Nú breyttist tónninn í ársritinu, og einnig dómar róttæklinga um borgaralega rithöfunda. En mishratt, almennt ríkti trú á uppeldisgildi skáldsagna umfram ljóð, og því voru höfundar svo sem Guðmundur Hagalín áfram gagnrýndir. Sérstakt fjaðrafok varð út af skáldsögu hans Sturla í Vogum, svo sem Árni rekur. Eg held að hver einasti maður sem les söguna opnum huga, hljóti að fallast á dóm Sigurðar Einarssonar (i TMM 1938:3, b1s. 19):

,,Einhyggjumanninum, karlmenninu Sturlu í Vogum verður það að lokum ljóst, að það er ekki líft í þessum heimi án mannanna. Samhjálpin, samtökin eru honum i bókarlok eins og óljóst markmið, sem hann aðeins eygir, úrræði sem kann að duga, þegar jafnvel þreki hins sterkasta er ofboðið."

En i rúm sextiu ár hafa vinstrimenn haft uppi rangfærslur Gunnars Benediktssonar, i ritdómi í Þjóðviljanum (8.12. 1938, of sexfaldri venjulegri lengd!) að sagan sé lofsöngur um einstaklingsframtak. Raunar hafi Ólafur Thors sagt eitthvað svipað i ræðu á fullveldisdaginn viku áður (eins og Árni rakti). Á árinu 1983 spurði ég Einar Olgeirsson, góðkunningja Ólafs áratugum saman, hvernig í ósköpunum Ólafur hefði getað rangtúlkað söguna svona. Einar hló bara og sagði að auðvitað hefði Ólafur ekki nennt að lesa söguna. Hann hefði bara viljað krydda ræðu sína með vísun til nýs, umtalaðs bókmenntaverks, svo sem stjórnmálamönnum er títt, til að sýna að þeir fylgist með.
Árni vitnar tvívegis til fyrrnefndrar bókar minnar, en mér finnst að hún hefði mátt nýtast honum betur. M.a. þykist eg sýna fram á það (b1s. 73 og 228) að stærsta og útbreiddasta menningartímarit Íslands, Eimreiðin, hafi kerfisbundið sniðgengið rithöfunda eftir að þeir urðu kunnir að róttækni, hætt að birta verk þeirra og ritdóma um bækur þeirra, enda þótt þar birtust ritdómar um 60% allra útgefinna skáldrita (á árunum 1918-44). Og þessi skipulagða þögn er einkum frá árinu 1937 að telja, þegar róttæklingar hverfa æ meir frá einangrunarstefnunni, stofna t.d. bókaklúbbinn Mál og menningu með fjöldaþátttöku. Þá voru þeir orðnir hættulegir í augum andstæðinganna.
Fyrir nokkrum árum las eg endurminningar Kristmanns Guðmundssonar. Það var fróðleg lesning og á köflum glæsileg, t.d. þegar hann lýsir komu sinni til Vínarborgar. Og þetta er holl lesning þeim sem heyrt hafa gróusögur um þenman margrægða mann. En eins og eg sagði i sjónvarpsþætti um Kristmann fyrir hálfum áratug, þá er það hrein þvæla að kommúnistar hafi eyðilagt skáldferil hans og frægð. Sú frægð skapaðist i Noregi, og þar er Kristmann löngu öllum gleymdur. Ekki er það fyrir áhrif kommúnista, því þeir hafa alltaf verið áhrifalausir i Noregi. – Rétt er þó að nefna mótbáru aldraðs norsks bókmenntafræðings þegar ég sagði þetta við hann. Hann sagði að menningarróttæklingarnir í samtökunum Mot dag hefðu verið áhrifamiklir. En ekki vissi hann hvort þeir hefðu skrifað eða talað gegn Kristmanni, og ekki hefi ég komist að því.
Kristmann var i hópi róttækustu sósíalista á Íslandi um 1920, í liði Ólafs Friðrikssonar i Hvíta stríðinu, og handtekinn fyrir það. Vegna örbirgðar hraktist hann úr landi um miðjan þriðja áratuginn. Í Noregi fékk hann verkamannavinnu og tókst smám saman að hasla sér völl sem rithöfundur, náði loks metsölu med Morgni lífsins, 1929, hún birtist víst á sextán tungumálum. Hann skrapp til Íslands hálfum áratug síðar, og undraðist þá tilefnislausar árásir á sig frá bláókunnugum mönnum, sem komu jafnvel upp úr skurðgreftri, ógnandi honum med graftólum. Og um svipað leyti heyrði hann fyrst þær gróusögur sem gengu um hann næstu hálfa öld, að hann væri náriðill og hefði bitið geirvörtuna af konu sinni i algleymi samfara. Þessi saga gekk um ýmsar af hans mörgu eiginkonum. Það er auðséð að svona rógur segir meira um höfund sinn en um viðfangsefnið, í gegn skín öfund yfir kvenhylli þessa glæsimennis og fjandskapur óviðkomandi manna stafaði sjálfsagt af öfund yfir efnahagslegri velgengni þess sem áður var blásnauður. Kristmann nefnir ekkert pólitískt i sambandi við þessa andúð gegn sér á fjórða áratuginum. En í lok hans gerði hann afdrifaríkustu mistök ævi sinnar, hann fluttist aftur til Íslands. Auðvitað gat hann ekki vitað að nú hæfist heimsstyrjöld sem myndi einangra hann frá útgefanda hans í Noregi næstu sex árin. En það var mikið breytingaskeið, allt önnur tíska ríkti eftir stríð en fyrir. Og þótt Kristmann skrifaði áfram í aldarþriðjung, birtist aðeins ein þeirra bóka erlendis. Hann segir frá því hvernig hann bjó við skort í Hveragerði, og áfram við sömu andúðina og róginn frá óviðkomandi mönnum. Því held eg að honum hafi hugkvæmst snjallræði í kalda stríðinu. Hann heimfærði þessar gamalkunnu ofsóknir á nýjan upphafsaðilja, bókmenntahreyfingu kommúnista, sem borgaralegir stjórnmálaflokkar óttuðust, og börðust skipulega gegn. Og þetta hreif, borgaralegir stjórnmálamenn tóku hann nú upp á arma sina, og kommúnistar létu ginnast til að leika það hlutverk sem þeim hafði verið úthlutað. Raunar var það í sjálfsvörn, svo sem Árni rekur í grein sinni, áður höfðu þeir ekkert skipt sér sérstaklega af honum. Ein undantekning þó, Gunnar Benediktsson hafi raunar gagnrýnt sögu hans Sigmar, i Iðunni 1931, og einmitt fyrir að vera æsandi afþreyingarsaga með fullkomnu skilningsleysi á verkalýðsbaráttu, hún er í bókinni skýrð með öfund i garð mikilmenna, og stéttasamvinna verður ofan á sem farsæll endir. En annars hef eg ekkert fundið neikvætt frá vinstrimönnum i garð Kristmanns fyrr en undir miðja öldina (Steinn Steinarr 1948), þegar velgengni hans sem rithöfundur var löngu hrunin.
Þessir menu eru löngu orðnir goðsagnapersónur. Menn lesa ekki bækur þeirra en (for)dæma þær samt vegna afspurnar. Vinstrimenn af þörf fyrir fyrirlitlegan mótpól við frækilega bókmenntaróttækni 4. áratugarins (Halldór Laxness, Þórberg og Jóhannes úr Kötlum, m.a.), en hægrimenn sjá Hagalín og Kristmann sem leiðtoga frelsisbaráttu gegn ofríki kommúnista. Goðsögur hrífa marga, af því að þær gera þeim kleyft að sjá sjálfa sig sem þátttakendur í frækilegri samfélagsbaráttu. En gallinn er sá, að þær loka augum fólks fyrir umhverfinu, og halda huga þess föstum í vítahring. Það sýnir dæmið um Sturlu í Vogum best.
TMM 2000:4