Hlutskipti e. Malraux

ANDRÉ MALRAUX 
HLUTSKIPTI MANNS. 
Thor Vilhjálmsson þýddi úr frönsku, 
Svart á hvítu 1983, 284 bls. 
Á frummálinu heitir sagan: La condition humaine.

Loksins er þessi fræga saga út komin á íslensku, réttri hálfri öld eftir aõ hún birtist fyrst. Má þá Skírni fyrirgefast, þótt ritdómur hans komi ári síðar en við hefði mátt búast. 
Skáldsaga þessi var fjórða bók höfundar, sem var þrjátíu og tveggja ára þegar hún birtist, 1933. Hún hlaut þegar eftirsóttustu bókmenntaverðlaun Frakklands, Goncourt verðlaunin, og þar með varð Malraux frægur. Eftir það var hann lengi eitt virtasta skáld Frakka, og þótt víðar væri leitað. 
Sagan fjallar um nýliðin stjórnmálaátök í fjarlægum heimshluta — Kína 1927. Ýmsir herstjórar ráða hver sínu svæði í Norður-Kína, en suðurhlutanum ræöur þjóðernissinnuð fjöldahreyfing, Kuomintang. Hún er mjög sundurleit, þar eru bændur, smáborgarar ýmiskonar og verkalýðsleiðtogar; kommúnistar og íhaldsmenn. Sovésk stjórnvöld þjálfuðu her Kuomintang, réðu t. d. mestu um herskóla hreyfingarinnar. 1926 sækir her hennar norður, og nær síðan öllu Kína á sitt vald. Við þann sigur hlaut hreyfingin að splundrast, því nú urðu leiðtogar hennar að velja á milli stéttarsjónarmiða. Öreigalýður til sveita var farinn að taka undir sig jarðir stórbænda, sem stutt höfðu Kuomintang. Og þegar her Kuomintang heldur inní helstu hafnarborg Kína, Sjanghæ, þá verður stjórnandi hans, Sjang Kai shek, að velja milli stuðnings verksmiðjueigenda og viðskiptajöfra annars vegar, en hinsvegar baráttu verkalýðsins fyrir betra lífi, gegn þessum auðherrum. Sjang kaus tolltekjurnar af Sjanghæ og tryggði sér stuðning landeigenda með fjöldamorðum á kommúnistum og félögum þeirra í apríl 1927. Þó hafði kínverski kommúnistaflokkurinn reynt að halda aftur af byltingarbaráttu alþýðu, en boðað samstarf ýmissa stétta Kínverja gegn erlendum yfirráðum. Það gerði hann að boði forystu Alþjóðasambands kommúnista, þ. e. Stalíns og Búkharíns. En Trotsky barðist gegn þessari stefnu og boðaði byltingarbaráttu alþýðu. 
Hér er ekki rúm til aö fjalla um fyrri bækur Malraux. Þó verður að nefna, að önnur og þriðja gerast líka í Austurlöndum, og raunar fjallar önnur bók hans, sem birtist 1928, Sigurvegararnir (Les conquérants) um sama efni og Hlutskipti manns. Skýring þess virðist vera heldur óbókmenntalegur ritdómur sem Trotsky skrifaði um Sigurvegarana1 í febrúar 1931. Það er út af fyrir sig ágæt saga, en í henni er eins og kínverska byltingin eigi upptök sín á skrifborði Borodíns, fulltrúa Alþjóðasambands kommúnista, að minnsta kosti er svo að sjá sem hann og fáeinir aðrir valdamenn stjórni framgangi hennar algerlega gegnum símann. Það sem Trotsky gagnrýndi einkum í Sigurvegurunum, var að þessir menn skyldu sýndir sem byltingarmenn, þar sem þeir ástunduðu þó einkum að halda aftur af fjöldanum, og sveigja baráttu hans undir forræði kínverskrar borgarastéttar. Malraux svaraði þessu, og hefi ég ekki séð svar hans en skv. Lucien Goldmann2 lagði hann áherslu á að Sigurvegararnir væru skáldsaga, en ekki ,,frásaga í skáldsöguformi” eins og Trotsky hafði sagt. Síðan tók Malraux til við að verja stéttasamvinnustefnu Stalíns á þeim forsendum að kommúnisminn hafi verið það veikburða í Kína 1927, að hann hefði ekki getað ráðist gegn innlendri borgarastétt þá. Goldmann bendir réttilega á, að hér missást Malraux um umfang stefnu Stalíns, hann hélt aftur af byltingunni og stundaði stéttasamvinnu, ekki bara í Kína 1927, heldur almennt, hvarvetna. 
Þennan formála þurfti til að skýra breytinguna sem verður með Hlutskipti manns. Því þar ríkir ofangreint sjónarmið Trotskys! Og það svo mjög, að úr verður mikilvæg bókmenntanýjung. Fram að þessu snerust sögur Malraux um sterka einstaklinga, sem glímdu við vandamál sín — eða við vandamál samfélagsins. Í þeim ríkir því einstaklingshyggja, svo sem almennt var í vestrænum bókmenntum. Þetta á einnig við um Sigurvegarana, þar eru það einstaklingar sem framkvæma byltingu fjöldans. En í Hlutskipti manns er söguhetjan ekki lengur einstaklingur, heldur hópur byltingarmanna, og raunar vísar sá hópur stöðugt útfyrir sig, til fjöldahreyfingarinnar. Byltingarmennirnir Kyo, Katoff og Tséng eru allir ámóta mikilvægir og fyrirferðarmiklir í sögunni3. Þetta er sú bók, sem bókmenntahreyfingu vinstrisósíalista hvarvetna dreymdi um að skapa. Listagóð hetjusaga úr samtímanum, sem sýnir kommúníska byltingarhreyfingu alþýðufjöldans sjálfs. En svo, þegar bókin loksins var komin, þá gat hreyfingin ekki haldið henni á lofti! Það er vegna þess að bókin er byltingarverk, og þá um leið hatrömm árás á andbyltingarstefnu stalínista. Enda þótt þessi bókmenntahreyfing hampaði Malraux mikið, eftir að hann varð frægur fyrir Hlutskipti manns, þá hefi ég lítið séð minnst á þessa bók í öllu því sem ég hefi lesið af ritum hreyfingarinnar. 
En við lestur pessarar sögu rifjast upp gömul deila. Helsti kenningasmiður bókmenntahreyfingarinnar, Ungverjinn Georg Lukácz, gagnrýndi Ottwald nokkurn, sagnaskáld, fyrir að láta eina og sömu skáldsögu gerast ýmist á samyrkjubúi í Sovétríkjunum, eöa á fundi helstu kornkaupmanna í Kanada. Lukácz fannst það endurspegla beint glundroða og firringu lífshátta nútímans í auðvaldsheiminum, en sagnaskáld ættu að sýna heildarmynd af lífinu, alhliða einstakling sem stæði djúpum rótum í samfélagi sínu, svo sem Balzac hefði sýnt. Ottwald svaraði eitthvað á þá leið, að samfélagið væri orðið miklu margþættara og örlögvaldar þess alþjóðlegri en var á fyrri hluta 19. aldar, En Lukácz vildi að fylgt væri hefð raunsæisstefnunnar með því að segja alla söguna frá sjónarhóli samyrkjubónda, og alþjóðleg áhrif kæmu þá fram í sögunni eins og sá bóndi skynjaði þau. Þessi ritdeila birtist í þýsku útlagatímariti, árið áður en Malraux birti Hlutskipti manns. En þessi saga er einmitt samkvæmt þeirri stefnu sem Lukácz var að deila á. Hér ægir saman sundurleitustu textum: morðsögu í Sjanghæ (1. k.), deilum um stalínisma og trotskisma (III. hluti), grein um fjármálalíf í Kína (bls. 178 o.áfr.), og skopsögu um fjármálaauðvaldið í París (VII. hluti). Frammi fyrir yfirvofandi ógn fjöldamorða fara menn allt í einu að ræða um sérkenni japanskrar myndlistar (bls. 160—161)! 
En betur að gáð, ráðast öll þessi efnisatriði af sömu stefnu. Því skapar þetta í senn fjölbreytni, og gerir söguna áhrifaríka, lesendur hafa á tilfinningunni, fremur en augljóst sé, ,,að héðan falla vötn öIl til Dýrafjarðar”. Má því segja að Malraux hafi rækilega afsannað kreddur Lukácz. En sama sjónarmið ræður fléttu sögunnar á annan hátt líka. Hún fylgir til skiptis fimm persónum: byltingarmönnunurn Tséng, Kyo og Hemmelrich, ævintýramanninum Clappique, sem er bandamaður þeirra í öðrum samfélagshópi, og höfuðandstæðingi þeirra, auðherranum Ferral. Fjölbreytnin verður að meiri við það, hve ólíkir byltingarmennirnir eru innbyrðis, Tséng hryðjuverkamaöur, en Kyo meiri marxisti, Hemmelrich er þjáningin og tilfinningaleg uppreisn holdi klædd. Auk þess er Rússinn Katoff, snjall byltingarleiðtogi sem dylst undir gervi trúðs. Clappique er trúður af öðru tagi og skoplegri, en í frásögnum af honum birtist einnig sú ógn sem vofir yfir byltingarmönnum. Og enn mætti lengi segja frá fjölbreytileika persónanna. Í tali þeirra margra koma fyrir margvísleg minningabrot, sem saman skapa litríka þjóðlífsmynd — ekki fyrst og fremst af Kína, heldur af alþjóðlegum heimi sögupersóna, og einkum af byltingarbaráttu undanfarins aldarfjórðungs. Í samræmi við þetta leyfir Malraux sér að skipta oft um sjónarhorn. Hann sér inn í hug hverrar persónu, einnig síðustu hugsanir deyjandi manns (bls. 255), til skiptis í hug karls og konu sem eru að tala saman, og er einnig ofar hug beggja (bls. 99, sjá einnig 144). Höfundur hefur hugsað sem svo, að taki fóÌk skáldsögu trúanlega, þá er það af því að það vilI trúa henni, a. m. k. í svip, og þarf þá ekki að hafa áhyggjur af sennileika skv. ströngustu raunsæishefð. Frásögnin verður hröð og fjölbreytt við þessi öru umskipti sjónarhorns. Og í samræmi við þetta leyfir Malraux sér skýringalaust ótrúlegustu tilviljanir við að leiða fólk saman í þessu milljónaþéttbýli, t. d. Kyo og Tséng í Hantsjó (bls. 120), Tséng og gamla kristindómskennara hans í Sjanghæ (bls. 141) — af því að flétta sögunnar krefst þess, í síðartalda tilvikinu til þess að Tséng geri upp við kristna trú rétt áður en hann hefst handa um morðtilræði. Og í sögunni er lögð áhersla á að halda uppi hraða, því má ekki tefja gang hennar meõ óþörfum útskýringum á tilbúningi höfundar. 
Þessi áhersla á hraða og spennu birtist m. a. í fyrirvaralausum umskiptum milli sögusviða og persóna (t. d. bls. 103), frá umræðum um ógn yfir í að hún birtist (bls. 107, sjá og bls. 171 og 193). Hraðinn og spennan birtist einnig 
í kaflaheitum, þau eru öll dagsetningar, og þó einkum tímasetningar: ,,Klukkan hálfeitt,,,Klukkan sex o. s. frv. — fram yfir fjöldamorðin, hátind sögunnar. En þá slaknar á tímasetningum; kaflaheitin verða: ,,Daginn eftir, ,,París í júli,,,Kobé. Í samræmi við þetta er tímarás sögunnar mjög samþjöppuð. Fyrstu tveir hlutar hennar (40% textans) gerast á tæpum sólarhring. III. hluti gerist á dagstund, viku síðar, í borginni Hantsjó. En þá víkur sögunni aftur til Sjanghæ, tólf dögum síðar, og IV.—VI. hluti gerast þar (45% textans) á rúmum sólarhring. Tveir síðustu kaflarnir gerast svo fjarri þeim vettvangi, löngu síðar, raunar er ekki tiltekið hvenær síðasti kaflinn gerist. En með þessu móti verður sagan meðal annars dramatísk spennusaga. Ekki nóg með að hún hvarfli milli ýmissa byltingarmanna í IV.—VI. hluta, inn á milli þeirra fléttast þættir af Clappique. Yfirleitt er hann spaugileg andstæða byltingarmannanna, hefur eitthvað svipað hlutverk og Björn úr Mörk í Njálu. En hlutverk hans breytist, og veröur harmsögulegt. Það gerist fyrst þegar hann lendir á valdi fjárhættuspilsins (bls. 203 og áfr.) — óviðráðanlega, því það er ímynd lífs þessa ævintýramanns innanum þau ógnaröfl sem takast á um heiminn, og þessa borg sérstaklega (það sýnir best listgáfu Malraux, að hann stillir sig um að benda lesendum á þessar hliðstæður). En þar með hefur Clappique brugðist Kyo, sem er handtekinn, lukkuriddarinn reynist vera ótraustur bandamaður byltingaraflanna. Og nú er Clappique kominn í hlutverk Péturs postula — eða Júdasar, því ég sé ekki betur en Malraux noti Píslarsöguna sem fyrirmynd þessa hluta: Clappique iðrast beisklega, gengur fyrir dómarann og reynir að fá Kyo látinn lausan, það tekst ekki, en Kyo er kvalinn (og reyndar boðin lausn, ,,ef þú framselur vini þína"), bíður dauðans í garði, og við fylgjumst með orðum hans þegar hann kveður Iífið. Loks vaka ástvinir hans yfir líki hans, sem er lýst. Ég veit ekki hvort lesendum mínum finnst þetta svipmót of almennt, en finnist þeim það skipta máli, þá leiðir af því, að lesendur skáldsögunnar hljóta að gera ráð fyrir því framhaldi sem aðeins er gefið í skyn: upprisu Kyo, þ. e. byltingarinnar. Það er í lokakafla, og raunar skv. stalínisma: friðsamleg þróun Sovétríkjanna á að leiða þangað. Er merkilegt að sjá, að skáldsagan á auðveldara með að sýna stjórnmálaandstæður efnisins — og umhverfisins, sem hún fjallar um — en að taka eindregna afstöðu til þeirra. 
Við erum þá komin að því hvernig sagan tekur afstöðu til þeirra voðaviðburða sem hún segir frá. Þar er margt svo fínlegt, að erfitt er að festa hendur á, enda getum við aðeins nefnt fáein atriði. Fyrst er þá að nefna, að það sem mest hefur þreytt menn í baráttubókmenntum eru klisjurnar: auðherrar eru ístrubelgir með vindla, byltingarhetjur ætíð einarðlegar á svipinn, og á mikilvægum stundum logar óhjákvæmilega glóð í augum þeirra, vöðvarnir hnyklast undir ermum verkamannsins, lögreglumenn og aðrir þjónar yfirstéttarinnar eru huglausir og haldnir kvalalosta, o. s. frv. Malraux forðast þetta vandlega. Ütliti persóna er lýst þannig að hver hefur sín sérkenni, en þær eru þó ekki óvenjulegar, og útlitið segir ekkert um innri mann. Frekar að það villi um, hvað varðar Katoff og Tséng. Þessi regla er þó ekki algild. Það er raunar beinlínis tekið fram um Ferral, að hann forðast gervi iðjuhölds, en talað um fágað tillitsleysi í svip hans (bls. 70). Fínlega er kynnt undirtylla hans, Martial lögregluforingi: ,,hermannsandlit sýnu svipminna en miklar herðar hans gáfu til kynna (bls. 70). Og Vologin, fulltrúi Stalíns, er kellingarlegur og hóglífislegur, með klerklegar hendur (bls. 115 og 120). Allt á þetta að skapa andúð á honum eins og málkækur hans: ,,semsagt”, sem gerir tal hans óeðlilegt, og þar með virðist það óeinlægt. 
Í áróðursræðu eða grein er sagt að auðvaldið standi gegn réttindabaráttu alþýðu, en í skáldverki nægir það ekki, heldur þarf að sýna hvernig tiltekinn auöherra, sem lesendur kynnast, beitir sér, og hversvegna. Því kynnumst við Ferral náið sem einstaklingi, einnig andspænis skrípamyndum fjármálaauðvaldsins í VII. hluta. Þar kemur á daginn að öll barátta Ferrals fyrir aö bjarga fyrirtækjum sínum, þar með talin fjöldamorðin, eru unnin fynr gýg — í þeim skilningi, að fyrirtækin farast. En auðvitað hljóta þá önnur að koma í þeirra stað, með samskonar hagsmuni. Aðalandstæðingur byltingarmannanna er ekki samkvæmt klisju; en það er frekar hitt, hvernig hann talar til lögreglustjórans Martial; af fyrirlitningu sem sá síðarnefndi þorir ekki að rísa gegn (bls. 72). Og fangavörður er þvílíkt úrþvætti, að byltingarmaðurinn Kyo furðar sig á að hann skuli vera samkvæmt klisjunni (bls. 237)! Malraux er ekkert feiminn við að nota klisjur, en hann lætur þær bara ekki yfirbuga sig (t. d. hefst pessi spennusaga á morði — en því er þá lýst frá sjónarhóli morðingjans, og angist hans). Og skipting persónanna í byltingarmenn og andstæðinga þeirra er jafnframt skipting í tvenns konar menn. Byltingarmennirnir eru hver með sínu móti — en allir fórna þeir sér vegna ástar á öðrum. Því er það sannmæli (bls. 254—5), þegar þeir bíða þess í skólagarðinum að verða drepnir: ,,Á öllu pví svæði jarðarinnar sem þessi hinsta nótt grúfði sig yfir, þá var þessi kvalastaður sá sem þrungnastur var af karlmannlegri ást. En König, sá sem sendir Kyo í dauðann, er algerlega ofurseldur hatri á kommúnistum. Uppgjör Kyo og konu hans May sýnir að þau geta ekki skilið andspænis ytirvofandi ógn, ekki einu sinni til að tryggja líf May. Eins og samtal Hemmelrichs og Katoffs um ástúð og byltingarbaráttu (bls. 168—177) er þetta skörp andstæða við kvennastúss Ferrals í næsta kafla á eftir (bls. 177—195, einnig 99—103), það er fullkomlega geldur valdalosti, konur eru Ferral deyfilyf, hann leitar aðeins sjálfs sín. Ósigur hans á þessu sviði kallar á hefndir á stjórnmálasviðinu eins og auðmýking Königs (bls. 224). 
Í ljósi þessa skilst hversvegna sögupersónur eru að ræða japanska myndlist, heimspeki og viðlíka hluti í hita baráttunnar. Þær eru þá að ræða lífsskoðun sína, taka afstöðu til þess hvað sé inntak lífsins, fyrir hvern og einn peirra. Og það er af því að þeir eru heilir menn, andstætt hetjum sósíalrealískra verka, en þær eru jafnan holdtekjur hlutverka, svo sem alræmt er, það einkenndi líka fasíska ,,list";,,Móðirin", ,,bóndi" , ,,hermaður", o. s. frv. 
Ýmislegt mætti enn telja um hvernig sagan nær því áhrifavaldi, sem löngu er heimsfrægt. Það nægir að nefna kröfur verkfallsmanna (bls. 69) til aö lesendur taki afstöðu með þeim: ,,Aðeins tólf stunda vinnu á dag, ,,Enga vinnu barna undir átta ára aldri, ,,Rétt handa verkakonum til að setjast”. Víða í sögunni eru dregnar upp magnaðar myndir af umhverfi söguhetjanna, sem segja mikið um líf þeirra eða eru forboði mikilla atburða: Sjanghæ (bls. 12), verksmiðjuhverfin (bls. 20), brynvarin lest í orrustu (bls. 110); þegar rætt er um hvort hægt sé að sætta andstæður Sjang Kai shek og kommúnista, er jafnframt lýst taktföstum vélanið, sem gefur í skyn óviðráðanlegt afl (bls. 125). Sagan er vel fléttuð, t. d. með samþjöppun, barn Hemmelrichs kvelst stöðugt, læknir þess er May, kona Kyo; Pei, félagi Tséng, skrifar May um Hemmelrich í sögulok. Enn betur er fléttað með minnum eins og því, að byltingarmenn Sjanghæ setja traust sitt á ,,tvö hundruö þúsund atvinnuleysingja í Hantsjó, sem eiga að geta myndað byltingarher. Allir tala um þennan möguleika eins og hann væri orðinn pólitískt afl, en þegar til Hantsjó kemur, þá reynist sama talan eiga við um örugga andstœðinga byltingarinnar í Hantsjó, byltingarmenn yrðu ekki nema tíundi hluti þess fjölda (bls. 97, 105, 116, 118). Margir aðiljar sýna fram á það, hver í sínum þjóðfélagshóp, og hver með sínu orðalagi, hvílíkt feigðarflan stéttasamvinnustefna stalínista er. Og lesandinn fylgist með því á ýmsum sviðum, hvernig hún leiðir til þess eins, að Sjang Kaishek getur sundrað liði byltingarmanna og afvopnað, áður en hann ræðst gegn því. Vopnin, sem allt snýst um í upphafi, verða áþreifanlegt tákn þessarar togstreitu um sjálfstæði byltingarhreyfingarinnar eða undirgefni. Og pólitísk ákvöröun, um að myrða Shang Kai shek, birtist lesendum í viðbrögðum fólks og togstreitu um allt aðra hluti og hversdagslegri, á yfirborðinu, í fornmunaversluninni og fyrir framan hana (bls. 144—9). Þannig öðlast sagan líf. 
Með þessari merku skáldsögu var Malraux nánast búinn að vera sem skáldsagnahofundur. Skýringin er stórpólitísk, og ,,í draumi sérhvers manns er fall hans falið”. Eftir ósigurinn í Sjanghæ 1927 snerust stalínistar til harðrar einangrunarstefmu, og börðust einkum gegn sósíaldemókrötum, sem þeir kölluðu höfuðandstæðinga verkalýðsbyltingarinnar. Sú stefna hefur átt drjúgan þátt í uppgangi fasismans víða um heim, ekki síst í Þýskalandi 1933. Í febrúar 1934 reyndu fasistar að ná völdum í Frakklandi. Miklar götuóeirðir urðu, en sjálfsprottin vörn franskrar alþýðu varð upphaf almenns bandalags gegn fasismanum. Stalínistar snerust til þátttöku í því í júní, og André Malraux, heimsfrægur fyrir baráttusöguna Hlutskipti manns, varð leiðtogi þessarar hreyfingar og tákmmynd. Næstu ár liðu á ráðstefnum og í ræðuhöldum, Malraux varð forseti Aþjóðasambands rithöfunda til varnar menningunni, sem stofnað var í París sumariö 1935, og hélt þing árlega. Þegar Spánarstyrjöldin braust út, 1936, skipulagði Malraux sjálfboðasveit flugmanna gegn fasistum, og flaug sjálfur orrustuflugvél. Þetta Aþjóðasamband rithöfunda lognaðist útaf við griðasáttmála Stalíns og Hitlers, haustið 1939. Malraux barðist í neðanjarðarhreyfingunni frönsku og slapp naumlega frá aftökusveit. Eftir stríð snerist hamn gegn kommúnistum, og fylgdi de Gaulle æ síðan, tvívegis sem menntamálaráðherra. Hann lést 1976. 
Frá þessum baráttuárum Malraux eru þrjár skáldsögur hans. 1935 birtist Le temps du mépris, en hún kom út á íslensku undir heitimu Á vargöld í tímaritimu Rétti 1943—6. Hún er býsna ólík sögunni Hlutskipti manns, og er af sósíalrealísku tagi. Árið 1937 birti Malraux mjög langa skáldsögu úr Spánarstríðinu, sem þá hafði staðið í ár, L’Espoir (Vonin). Um hana viröist mér með sanni mega hafa orð Trotskys um Sigurvegarana: Frásögn í skáldsöguformi, sundurlaus mjög. Loks birtist Les noyers d’Altenbourg (Hnetutrén í Altenbúrg) 1947, og hefur aldrei þótt tíðindum sæta, frekar en saga sem hann birti 1943 (Baráttan við engilinn). Eftir þetta skrifaöi Malraux aðallega um listasögu. 
Það eru mikil tíðindi þegar slík bók er þýdd á fslensku, sem þessi er, og ástæða til að kanna hvernig það er gert. Yfirleitt sýnist mér það hafa tekist vel, en þó verður að gera fáeinar athugasemdir. 
Í fyrsta lagi hefur ekki verið gengið nógu vel frá þýðingunni til prentunar. Rangt er lesið úr hrafnasparki, mætti ætla, á bls. 41, talað um ,,þrjátíu ungar konur úr árásarsveitunum, en þar á að standa: áróðurssveitunum, og að margar þeirra hafi verið drepnar, en ekki "einhverjir þeir drepnir". Á bls. 51 stendur: ,,Þeir skilja það ekki, en á að vera: Þér skiljið ... Á bls. 152 er hæðnislega talað um ,,að hljóta að launum líf sem umbun og hefur gleyrnst að strika út aðra klausuna sem ég skáletra. Hins vegar hefi ég ekki rekist á nema eina prentvillu: ,,þökk sé þeim löndum sem tengja Consortium við verulegan hluta af Kínverska viðskiptaheimimum, — á að vera: böndum (bls. 267). 
I annan stað hafa stundum fallið niður orð (sem ég skáletra hér): ,,Þessir hlutir eru sendir af miðlara í föstum viðskiptum (bls. 31), ,,Félli Sjanghæ í hendur byltingarhernum, leiddi af því að Kúomintang yrði loksins að velja milli lýðræðis og kommúnisma! (bls. 71), ,,Það er ekkert Kúomintang til. Það eru hinir bláu og þeir rauðu” (bls. 95). Lýsing Tséng eftir að hann kastar sér með sprengju undir bíl Sjang Kai shek: ,,hann reyndi aö komast í buxnavasann. Enginn vasi lengur, engar buxur lengur, enginn fótur lengur. Tætt hold” (bls. 197). Og þegar Ferral reynir árangurslaust að telja fulltrúa franskra banka á að aðstoða fyrirtæki sín, verða orð viðmælanda hans óskiljanleg. Ferral: ,,Við höfum skapað Consortium vegna þess að frönsku bankarnir í Asíu fylgdu þess konar tryggingarstefnu að þeir enduöu með því að lána Englendingum til þess að þurfa ekki að lána Kínverjum. Við fylgdum áhœttustefnu. Það er ...
- 
Ég þorði ekki að segja það
...ljóst. 

I þriðja lagi þykir mér stundum helsti hrátt þýtt. Ég tek hér upp fáeinar slíkar klausur, og set breytingartillögur mínar í svigum aftan við.,,Hin minnsta hreyfing olli því (bls. 22: við minnstu hreyfingu), ,,Hann hvarf burt ... áþekkur sinni eigin skrípamynd (bls. 31: eins og skrípamynd af sjálfum sér), ,,Gleymdu ekki áfenginu sem hjálpar (bls. 38: Gleymdu ekki að áfengið hjálpar til), ,,því verra fyrir kerruhlauparann!” (bls. 149, en franska orðasambandið ,,Tant pis” merkir: skítt með ...),,,Vesalings gamli minn (bls. 151: ,,mon pauvre vieux: kæri Hemmelrich minn). Talað var um ,,hvað hann væri snöggur upp á lagið, væri hann stunginn af napóleanskri mýflugu (bls. 267. Þarf ekki að kunna frönsku til aö skilja þetta mýflugutal? í því máli merkir þetta orðatiltæki að verða gripinn af grillu, eða eitthvað því um líkt). 
Í fjórða lagi kemur nokkrum sinnum fyrir að rangt sé þýtt. Um Gisors segir (bls. 37) að Tsjang-Tso-Lin hafi rekið hann úr starfi við háskólann í Peking ,,vegna kennsluhátta”. Það er ólíkt herstjórum að hafa áhyggjur af slíku, enda þýðir ,,enseignement” bara kennsla, hér greinilega pólitískt lituð. Katoff ætlar í hættuför og segir við Kyo: 
,,Þetta er ekki rétti tíminn til þess að sleppa þér (bls. 36 ”te faire tirer”), en hann vill einmitt ekki fá hann með í förina, þarna á að standa: ekki rétti tíminn til að þú látir skjóta þig, þ. e. hættir á það. Tséng játar fyrir Gisors að hann hafi framið morð, og fyrirlíti ,,hina sem ekki drepa: hina veikgeðja (bls. 52). Orðið sem ég skáletra er pýðing á ,,puceau” sem pýðir: hreinn sveinn, þ. e. í þessu tilviki: hina óreyndu. Þýðingin gefur hér ranga mynd af hugarfari Tséngs, og það er öllu verra en hitt, að hún ýkir verulega lærdómsframa Ferrals (bls. 73): ,,með doktorsgráðu í sagnfræði ekki nema tuttugu og sjö ára gamall, en franska orðalagið agrégé d’historie merkir bara að hann hafði öðlast réttindi til framhaldsskólakennslu í sögu. Clappique gefur bílstjóra tvo dollara og segir: ,,Þetta frjálslyndi er með það fyrir augum að þú getir keypt þér li-lítinn harðkúluhatt. (bls. 201). En f stað orðsins sem ég undirstrika á að standa örlæti sem þýðing á libéralité. Af sama stofni er orðið libérée, ranglega þýtt (á bls. 207): ,,Hann hrökk við, vísvitandi: þrekvaxin Ijóshærð þjónusta, hispurslaus, hafði sest við hliðina á honum. — Þarna á að standa að konan var orðin laus—frá síðasta viðskiptavini. Þegar dregur að uppgjöri í Sjanghæ er talað um Fnykinn af ,,hræjum" (bls. 152) — þetta síðasta orð er eitt af þeim sem greina á milli manna og dýra, en þarna er átt við lík, það má ekki fara milli mála. ,,það leikur enginn vafi á því að bróðurparturinn af fjármagninu verður veittur kínversku stjórninni (bls. 270), á að vera: það kemur ekki til greina að, svo sem sést af setningunum í kring. Mér þykir hæpið að segja að þeir hórist undir ríkið (bls. 271), sem stunda það eitt að græða á því, væri ekki betra að segja: 
hórast með?. ,,Þegar þið hafið hórast undir Ríkið, þá takið þið dugleysi ykkar fyrir visku og haldið að það dugi að vera á skyrtubolnum einum til þess að verða eins og Venus frá Milo, sem er fulllangt gengið”. — Þetta á Ferral að vera að hugsa, og er þá greinilega absúrdisti mikill, því franskir fjármálamenn um 1927 voru ámóta líklegir til að ganga um á skyrtubolnum og hin gullfagra stytta af Venus frá Milo er það. Hún er hinsvegar handleggjalaus, og það er sú þýðing sem allar orðabækur mér kunnar gefa á franska orðinu manchot þó svo að það sé skylt orðinu manche: ermi. 
Enn gæti ég talið upp ýmsar aðfinnslur, og kynni þá sumt að vera álitamál. En peir gallar sem ég hefi hér talið, hefðu a. m. k. flestir horfið við svolítið meiri vinnu. Það er gremjulegt að sjá hæfileikamann gera verr en hann getur.
Hitt vil ég leggja áherslu á, að bókin heldur mœtti sínum í íslenskri gerð. Kemur þar tvennt til: yfirleitt þýðir Thor vel, hefur góð tök á þessu, og í annan stað er þanþol bókarinnar eða máttur það mikill, að hún stenst þessi meiðsli.


1. Leon Trotsky: La révolution étranglée (9. tebrúar 1931, bls. 37t—392). De la révolution étranglée et de ses étrangleurs (Svar til Malraux, 12. Júlí 1931, bls 393-401) í: Littérature et révolution. 10/18, Union générale d’éditions, Paris 1974.

2. Lucien Goldmann: Pour une sociologie du roman. Gallimard. Paris, 1964. bls. 153-Meginhluti þessarar hókar (bls. 59—277) fjallar um skáldsögur Malraux.
3. Sjá nánar Goldmann, bls. 156 o. átr.

Timaþjofur Steinunnar

STEINUNN SÍGURÐARDÓTTIR: TÍMAÞJÓFURINN Iðunn, Reykjavík 1986.

Þessi saga er sögð af aðalpersónunni. Við kynnumst öllu í gegnum hennar vitund og kynnumst raunar aðallega hennar vitund. Þetta er efnuð kona og stórættuð, falleg og eftirsótt, menntuð og fáguð, málakennari við menntaskóla. Hún er einhleyp, þrjátíu og sjö ára gömul þegar sagan hefst, en henni lýkur sjö árum síðar. Hún býr ásamt systur sinni og unglingsdóttur hennar á bernskuheimili þeirra við sjóinn, í gömlu timburhúsi.
Frásagnarháttur sögunnar er mikil nýjung í því hversu breytilegur hann er; þannig sýnir hann sálarástand aðalpersónu. I upphafi ber mest á galgopaskap, svosem (bls. 7): ,,Gisin ský eru á hendingskasti svo það kviknar og slokknar á sólinni einsog biluðum vita”. Söguhetjan er sjálfsörugg og segist stjórna ferðum elskhuga sinna inn og út úr húslnu í Skjólunum elns og umferðarlögregla (bls. 22). Elskhugana nefnir hún bara eins og í leiðinni, þeir verða smáir hjá henni. Steindór latínukennari er einskonar fulltrúi þeirra allra, hún sýnir hann hundslegan og vælandi. Af sömu lítilsvirðingu talar hún um lítinn doktor í eðlisfræði sem hafði skamma viðdvöl í járnrúmi landlæknishjónanna (bls. 64). En Alda þessi er ekki öll sem sýnist frekar en annað fólk. Kannski er þessi lítlisvirðing á elskhugunum bara brynja, síðar (bls. 107) segist hún alltaf hafa flúið af hólml ástarinnar (nema þetta eina skipti sem varð henni að falli). Fyrr kemur fram (í afneitunum, bis. 31) að hún átti andiausa æsku dekruð "í skjóli efnaðra aristókrata sem aldrei skildu hvað barni leið eða mundu ekki eftir að taka nótís. Sambönd mín við pilta voru [...] á skjön og til þess eins að fá jarðsamband". Og þrátt fyrir yfiriýsingar hennar birtist afbrýðisemi í því að hún gerir lítið úr öðrum konum, sigursælum keppinautum sínum (t. d. bls. 64, 109, 113).
Allir geta átt veikleika, en sá sem neitar að viðurkenna sína verður ofurseldur þeim. Saga Öldu verður fullkomin andstæða þeirrar myndar sem hún gefur af sér í upphafi, hún brennur upp í ástarbáli og ástarsorg sem verður margra ára einæði; það er meginefni sögunnar. Það er verulega vel til fundið að hafa elskhugann mikla óljósan, þannig skilst að hann skiptir ekki máli í sjálfu sér, heldur er tilviljunarkennt tilefni ástarinnar. Útlit hans hrífur hana, hann er nær tveggja metra hár, dökkhærður, bláeygur og andlitið eins og tungi í fylllngu! En skapgerð hans lýsir hún af miskunnarlausri skarpskyggni í huga sér áður en samband þeirra hefst (bls. 27):

Ég veit alveg hvernig maður þú ert. Dauðsfall þér óviðkomandi getur eyðilagt heila helgi, en ég gruna þig um ísöld augnanna vegna. Eg get vel sagt þér sem ég sit hér: Það er einkenni sentimental manna að lifa lífinu vælandi út af hlutum sem káfa ekki upp á þá. En ef þeir stíga fæti á sína nánustu og merja undir táberginu þá taka þeir ekki eftir því. Ekki vildi ég vera konan kín. Nema hún sé svo lánsöm að vera alveg blind.

Fyrirboðar
Það er ills viti að söguhetjan skuli síðan taka til við að fleka slíkan mann, og ekki vænka horfurnar við þær upplýsingar um fyrri ástasambönd hennar sem áðan voru raktar. Ástarsorg Steindórs í upphafi sögunnar er fyrirboði um örlög Oldu, þar sem hlutverkaskipan snýst við. Steinunn raðar niður fyrirboðum í stíl Islendingasagna, lítt áberandi og ekki augljós merking
þeirra. Þannig vaknar lesendum sterk tilfinning fyrir því að söguhetjan flani að feigðarósi í þessu ástarsambandi. Ekki batna horfurnar þegar elskendurnir kveðjast af því að hann er að skreppa þrjár vikur til Mexíkó. I orðum þeirra koma fram gerandstæðar væntingar, svo lesendur geta séð gleggra en sögumaður (bls. 55):

Þessar þrjár vikur verða fljótar að líða. Segir þú. Ég hefði aldrei sagt það.[...]
Svo bít ég höfuðið af skömminni með nokkrum meitluðum setningum: líklega sé hann betur kominn með konunni sinni en mér, það sé á okkur viss aldursmunur og þaraðauki dragi ég ekki í efa að samband hans og frúarinnar sé bara prýðiiegt. Heimsmet í ofraunsæi, Alda þó.
Enda segist hann þá aldrei hafa sagt annað en hjónabandið sé takk bærilegt.

Og orð hennar voru kó augljósiega sögð til þess eins að hann mótmælti þeim.
Það eykur á áhrifamátt fyrirboðanna, þegar þeir eru settir fram myndrænt, svo sem þegar Alda býður Antoni heim með sér fyrsta sinni og sýnir honum fjölskyldumyndir, m.a. gamla mynd af sér skælbrosandi (bls. 34):

En áhugi sögukennarans beinist að annarri mynd. Ég á náttkjól með Öldu brúðu. Sem þá var stærri en eigandinn. A þeirri mynd er öll gleði úr sjö ára andiiti. Það er lokað og myrkt af þjáningu heimsins. Áttrætt andiit. Aftur á móti brosir dúkkan samkvæmisleg mér við hlið.

Þessi mynd sýnir óvænt djúp undir yfirborði hinnar hressu Öldu, sem líkst frekar dúkkunni. Myndin er fyrirboði þeirra þjáninga sem Alda á eftir að þola vegna Antons. En um hann segir hún þá (bis. 138): ,,Hann kann ekki að þjást. Það er lykillinn að honum. Um slíka menn er sagt að þeir séu sterkir. Það er aldrei sagt að að vanti eitthvað í þá”. Þetta er lykilatriði í sögunni — að kunna aô þjást. Brúôan, sem tengist bernskuþjáningu Öldu, vísar fram til tuskubangsans síôar.
Annars eru þessir fyrirboðar — og margir fleiri (t.d. nefnir Andri töluna sjö í Þjv. 19/11 1986) — aðeins angi af stærra meiði. En það er þéttleiki bókarinnar, ef svo mætti segja, og er þá vitnað til þess, að á þýsku heitir það að skálda dichten, en það þýðir líka aô þétta. Enda er það einkenni á góðum skáldskap að ýmiskonar atriði orka saman að markmiði, sem verður aðeins þannig til. Hér er aðeins hægt að grípa fáein dæmi af handahófi. Tvívegis þegar Alda finnur sér hafnað af elskhuganum, bjargar hún barni úr nauðum (bls. 67 og 1 12). Þannig er okkur sýnt í upphafi sorgarinnar, að hún göfgi hana en smækki ekki. Þegar Alda sér Anton fyrst, hugsar hún um hann sem leikfang (bls. 9):

(Svekkjandi augu úr ísbláu gleri/montinn með sig í glugganum./ Dýrasti bangsi í bænum/með uppstoppað öryggi./Hugsar: Hún á ekki fyrir mér þessi./Þér brygði nú ef manni tæmdist arfur /eða vinirnir efndu til samskota.)

En hann reynist verða allt annað en leikfang hennar, og þessi lýsing gengur aftur í óhugnanlegri mynd af einsemd hennar og örvæntingu þegar hún rogast milli landa með risastóran tuskubangsa, eina rekkjunaut sinn, dautt flikki, sem tákn fyrir ástarsorgina sem hún dragnast með.
Sagan þéttist ennfremur við vísanir í fræg bókmenntaverk, sem stundum koma fyrir, einkum um hverfula fegurð og ástina eftir Goethe, Villon og Shakespeare (sonnetturnar, Anton og Kleopatra, Hamlet). Jafnframt skerpa þessar vísanir mynd menntakonunnar Oldu.

Stíll
Stíllinn er margbreytilegur, eins og áður segir, enda mikilvægur. Þannig segir söguhetjan okkur ekki að hún hafi orðið ástfangin af manninum sem hún þóttist vera að leika sér að, Það birtist í því að stíllinn verður ljóðrænn. Það hefst í aðdraganda þess að hún tekur hann heim með sér, en því er lýst í sundurleitum galgopastíl upphafsins (sbr. orðin sem ég skáletra, bls. 41):

Ég segi þér til fróðleiks í Skjólunum að bekkjarskáldið í sjötta bé hafi komið með mér heim eftir skóla á föstudaginn. Þá hafi ég fætt hann á lifrarpylsu og rófustöppu með súkkulaðimús í ábæti (umdeilanleg samsetning matseðils) og að loknu kaffi þá hafi hann tekið mig prontó einsog til var ætlast í stóra gamla rúminu þar sem ég hlýt sjálf að vera getin.

Þetta leiðir samkvæmt áætlun til þess að þau Alda og Anton falla nú sjálf saman í þessu rúmi. Eftir það verður stíllinn æ ljóðrænni, á næstu opnu minna jólaljósin hana helst á blóm sem springa út um hávetur, tákn ástarinnar sem sigrast á erfiðum aðstæðum (bls. 43):

Skammdegisbærinn er brosandi land.
Rauðuljós á svölum
tendruð beinlínis okkur, mér+þér
Gluggaljós, geimljós. Útsprungin á skemmsta degi.

Þetta magnast æ meir, og verður skjótt svona (á bls. 51-2):

Fjölda orða hefur maður ekki tök á að skilja fyrr en maður kynnist þeim.
ÓÞREYJA er eitt af þeim.
Óþreyjan eftir þér, ástin mín
undir heiðríkum himni í hádegissól
Óþreyja
óljós einsog íslensk vindátt
einstökusinnum góð
eins og framvinda skýjanna í júlí.
Ástæðulaus, óttaleg
vellyktandi óþreyja einsog kornabarn
hörð einsog brim,
óþreyjufull, óljós
óþreyjan eftir þér ástin mín.

Hér kemur fram í andstæðum hve ofurseld tilfinningum sínum söguhetjan er, en upphafi ástarævintýrisins þykist hún alveg róleg þótt elskhuginn komi ekki (bls. 44). Á kveðjustundinni hverfur stíllinn frá þessari ljóðrænu, eins og sjá má af dæminu hér að framan (af bls. 55), og þegar hún fer að bíða hans frá Mexíkó verður allt grátt, skítugt og ljótt. Það sýnir tilfinningar hennar, og er jafnframt óheillavænlegt (bls. 57—62):

SÍÐASTA VETRARDAG
er vorfnykur í nös. Ég tíni rusl. Myglaðan ópalpakka úr beði, sígarettustubb. Grasið er ekki gras, heldur leifar.

Stíllinn færist aftur í upphaflegt form ,,ÞEGAR HANN KOM AFTUR” (bls. 64-70), en verður svo æ ljóðrænni eftir því sem ótvíræðara verður að hann er hættur við hana. Það sýnir hugarstríð hennar, enda verður stíllinn hversdagslegri þegar hún reynir að jafna sig (bls. 77-8). Hún leggst svo í ferðalög, og þá verður iðulega sendibréfsstíll á frásögninni, enda er svo um allt sem hún sér, smakkar og skynjar á annan hátt, að það verður að vera í samneyti við elskhugann, jafnvel þótt það samneyti sé ímyndað. Þessvegna er mikill hluti sögunnar eðlilega í 2. persónu eintölu, svo sjaldgœft sem það er.
Þau kynntust í skólanum, bar sem bœði kenndu, en skólinn er síðan aldrei nefndur á meðan hún er í ástarsorginni, þá er hún annaðhvort heima hjá sér eða á ferðalögum. ,,Eftir að vonin um þig hverfur er ég að heita má ekki til nema í draumum mínum og á ferðalögum. Á þvælingi um ókunna staði getur maður lifnað þótt bað sé leiðinlegt að ferðast” (bls. 138). Þetta verður til að magna lýsingu ástarsorgarinnar, að konan svífur ein í lausu lofti, árum saman.

Persónur
Sem áður segir, fer mest fyrir Öldu sjálfri, svo aðrar persónur verða einhliða skuggar. En þœr hafa þá hlutverk í fléttunni, og bókin verður sterk, áhrifarík vegna þessarar einbeitingar að örlögum einnar mannveru.
Það litla sem fram kemur um ástmanninn Anton, ber vott um ,, karllegt gildismat”, sem Öldu er alveg framandi. Konur vekja í honum söfnunarhneigð, andstætt ástríðu hennar, hún má horfa upp á hann káfa á Hildi leikfimikennara þegar hann er að hrinda Oldu frá sér. Síðan klífur hann metorðastigann eftir ýmsum leiðum; framhaldsnám í Oxford, háskólakennsla kemur í stað menntaskólakennslu, framboð, og að lokum er hann orðinn ráðherra og jórtrar innantómar klisjur í útvarpi. ,,Einkennilegt að vera opinber hæstráðandi menntamála en vilja engu ráða í einkamálunum (bls. 136).,,Það er ekki hár vinningur hjá þér að komast til metorða. Stærsti vinningurinn væri að stökkva í áfangastað til mín” (bls. 141) hugsar hún.
Egill er allt öðruvísi, sannur félagi hennar í því að njóta líðandi stundar. Þannig er hann henni hin mesta huggun eftir að Steindór fremur sjálfsmorð vegna hennar (bls. 30-31). Síðan er það endurtekið minni, að ,,Egill nennir ekkert að tala við hana, það sýnir best hugarástand hennar, enda kemur fram að hún nær ekki lengur sambandi við Ölmu systur sína (bls. 83, 102 og 105). Vill Egill nánari tengslvið hana? Það et gefið í skyn í skemmtilega tvíræðri klausu eftir dauða Olmu, bar sem húsið táknar Oldu sjálfa (bls. 145).

Ekki fer ég að leigja út neðri hœðina. Ég skrölti frekar ein á efri hæðinni í þessu tvílyfta húsi. Mannlaus neðri hæð. Það fer vel á því. Egill hefur að vísu talað um að fá afnot af henni, en ég tek því víðs fjarri. Og kannski er hann að grínast.

En hann tryllist svo alveg þegar hann kemst að þessu með Anton. ,,Nú segist hann skilja allt. Af hverju ég sé orðin svona. [...] Alda þú varst svo lauslynd og léttlynd og frjáls í hugsun. Ég þekki þig ekki fyrir sömu manneskju Alda” (bls. 180-181).
Persónan Alda er auðvitað merkilegasta umhugsunarefnið. Þótt hún rísi hátt yfir ,,ráðherrasílið” er Steinunn sem betur fer ekkert að fegra hana, því verður hún ákaflega lifandi persóna. Hún er full hroka vegna œttgöfgi sinnar og fegurðar, og kemst oft barnalega að orði (t.d. bls. 58-9). En hún er andrík og skemmtileg, bókin gneistar af bví hugarflugi sem er rangnefnt ,,orðaleikir”, jafnvel í svörtustu örvœntingarköflunum. Alda gerir mikið úr því hvað hún sé ,,melluleg” (bls. 7, 33 og 41), þannig tælir hún karlmenn, en einnig hefur hún unun af að kvelja þá, býr sig í kennslu eins og hún væri að fara á ball (bls. 111) og hlakkar yfir almennri standpínu nemenda sinna (bls. 128). Ást Steindórs vekur henni bara leiðindi, sjálfsmorð hans vekur henni fyrst og fremst hugsanir um óþægindi sjálfrar sín. Hún lætur mikið af karlafari sínu framanaf sögunni, en eftir sambandið vià Anton missir hún alveg áhugann á karlmönnum, ástarsorgin verður þá æðri, enda skírir hún Oldu, kallar fram kjarna hennar, sem flestu fólki verður að eilífu hulinn. Þannig er Alda í bókarlok sátt við örlög sín, sagan er á vissan hátt þroskasaga í gegnum píslarvætti.
Síðasti fjórðungur sögunnar tekur aftur upp kaflaheiti upphafsins; SkólasetningII, Göngufrí í okt.II, Tvær afmælistertur á kennarastofu II. Þá er Alda búin að jafna sig eftir sjö ára sorg, orðin mönnum sinnandi, og það sést á því að félagar hennar birtast aftur. Mestu skiptir að þótt hún afneiti ekki á nokkurn hátt tilfinningum sínum, er hún sátt við hlutskipti sitt ,,flestir menn þvinga konurnar sínar. [...] Gott eigum við sem fengum að rétta úr okkur mannlausar (bls. 145). En inní þennan hluta (og nokkru fyrr, frá bls. 137) fléttast uppgjörið við ástarsorgina, og einnig ímyndun Oldu um eigin elli. þannig spannar bókin allt lífið, mismunandi valkosti. ,,Eðlisfræði hefur aldrei verið mitt fag, hugsaði Alda (bls. 64), en nú virðist hún farin að reikna út mögulegar gangbrautir sínar í framtíðinni, út frá núverandi stöðu og stefnu. Líkamlega lasburða, elliær, sjálfsmorð áður en til þess kemur, og einnig kemur nú í stað ástríðunnar miklu sambúð hennar með öðrum gamlingja sem hún sœttir sig við, enda þótt hún líti niður á smekk hans og viðhorf. Það kemur vel fram í stílnum að henni finnst þessi ,,hentugleikasambúð” vera meðalmennskan uppmáluð, andstæða ástríðunnar, sem áður var lýst (bls. 161-3 og 172, leturbr. ritdómara):

Okkur Símoni líður óskup vel hérna í hádeginu á sunnudógum [...] Það besta við Símon er manngæskan. Hann er hrekklaus og saklaus ennbá, eftir allt betta líf. Það er yndislegt að vita um fólk sem brennimerkist ekki af lífsreynslunni ljótu og þrotlausri heimsku heimsins. Hann er engill þessi garmur og hvað gerir það til þótt ég sé ekki alveg á nippinu af ást til hans. [...]Hann er alls ekki leiðinlegur. Hann er einmitt frekar smellinn [...] Eg hef vit á að vera þakklát fyrir að hafa tiltölulega huggulegt og hreinlegt garnalmenni til að klappa og halda í höndina á meðan manni er hlíft við kossaflensi.

Bygging
Byggingu sögunnar má kannski líkja við öldugang. Fyrsta aldan tekur yfir áttundapart sögunnar, við kynnumst Öldu og hennar nánustu. Anton verður áberandi á afmælisdegi Oldu, sem lýkur með því að Steindór drepur sig. Eigum við ekki að kalla þann dag öldufaldinn. Síðan koma viðbrögð við dauða Steindórs nokkra daga, útfiri. Ný alda rís með því að Alda leggur snörur sínar æ ákveðnar fyrir Anton, ástarævintýri þeirra er lýst á einungis 12 bls., ámóta langt mál fer í að lýsa óþreyjufullri bið hennar eftir honum, en hálfu lengra í að lýsa því er hann bítur hana af sér. Þessi þáttur er alls hálfu lengri en hinn fyrsti, og síðan rís þriðja og síðasta aldan, rúmlega hálf bókin ferðalög í ástarsorg, dauði Ölmu, órar Öldu um ellina, og loks bráir
af henni.
Vegna alls þessa get ég ekki fallist á að hvörf sögunnar séu snemma í henni, milli 2. og 3. þáttar, svo sem talið er í prýðisritdómum DV (23/12 1986) og Þjv. Alltént skiptir lokahlutinn mesti máli, og hvörf verða þar með kaflanum Skólasetning II, þriá fjórðu af bókinni.
Alveg frá upphafi sögunnar er dauðinn undiralda hennar. Hún hefst á jarðarför, Alda hittir sinn tilvonandi á gönguferð í gamla kirkjugarðinum, og á með honum ástarfund þar síðar. En þetta er á gröf sem ber hennar nafn— að vísu liggur þar systir hennar og alnafna, andvana fædd, ári fyrr en hún. Ástin og dauðinn eru stöðugt samtvinnuð í þessari sögu, þannig er einn áhrifaríkasti örvæntingarkaflinn síðast í þætti ástarsorgar (bls. 142-3) lýsing á lestarferð frá núllpunkti. Alda O segir:

Lestarklefinn er líkkistan mín.
Hjáliðin veröld
strengd fyrir gluggann á ferð

frá morgni til dags
gegnum sléttuna í hálfri birtu.
[...]

bólstraðri lestarkistu
næsta stopp er endastöð
STOPP

Þá kemur þiónninn með lakið að láta yfir mig
Með fyrirfram þakklæti
þinn farþegi

Dauði Ölmu systur kemur í miðjum þættinum um ástarsorgina, og bókinni lýkur á því að Alda býst við dauðanum í mynd ástmannsins.

Þetta er áhrfarík bók, enda tekst hún á við kjarnann í tilveru fólks og er afar vönduð, eins og ég hefi hér reynt að benda á. Steinunn hefur stigið stór skref fram á við sem skáld með þessari sögu, og var hún þó góð fyrir.

Froskmaður Guðbergs

Hermann Másson (Guðbergur Bergsson) FROSKMAÐURINN Forlagið 1985.

Þetta er samtímasaga, sem gerist í litlu sjávarþorpi ekki langt frá Reykjavík. Sagan snýst að mestu um miðaldra karlmann sem rekur bifvélaverkstæði einn með lærling, og er froskmaður í frístundum. Í því hlutverki er hann söguhetja, og hefst sagan á því að hafmeyja birtist honum einu sinni þegar hann er á sundferð, og gerir honum tvo kosti: að fylgja sér, ella muni hún flækja neta- dræsum í skrúfur allra skipa. Froskmaðurinn tekur skylduna við konu og tvö börn framyfir þjóðarhag, og þá lamast flotinn, fyrst aðalaflaskipið, síðan stóru bátarnir, loks smábátarnir. En allar flækjur hverfa af sjálfu sér um leið og hann kemur nærri. Þegar hann er loks látinn fylgja flotanum á miðin verða engar flækjur, en fiskurinn raðar sér í netin, svo nýtt aflamet verður, jafnt hjá öllum. Vandinn er leystur, og froskmaðurinn fær orðu á sjómannadaginn, en sagan er ekki þar með búin, hann fer til Reykjavíkur og bregður sér til vændiskonu ásamt ungum sjómanni sem hann rekst á annað veifið. Það er hápunktur sögunnar.
Bygging sögunnar er að því leyti kunnugleg, að hún hefst á sviðsetningu þar sem aðalpersónan sést við sína dæmigerðu iðju. Um það er talað almennt, en svo birtist hafmærin og þar með hreyfiafl atburðarásarinnar. Síðan er aðalpersónan kynnt nánar, þ. e. fjallað er um eðli froskmanna frá ýmsum hliðum en þá kemur forsagan, svo sem algengt er, en hér lýtur hún nær eingöngu að tilhugalífi froskmanns og konu hans, frá því að hann hálftældi hana 10 ára stelpu. Samband peirra er þá í sögumiðju, beint og óbeint. Sagan fylgir tímans rás eftir því sem "skrúfuvandamálið" ágerist, en þó er aðeins örsjaldan farið fljótt yfir sögu. Það er einkum þegar rætt er um vanda flotans og björgunaraðgerðir froskmanns. Textinn er annars mestallur runa sviðsettra atriðra, hvert um sig tekur smástund. Þau eru jafnan stutt (2—3 bls.), og yfirleitt gerist ekkert í þeim, það er bara talað. Þessi kyrrstöðugangur minnir á draum, einnig hitt, að slitnar líkingar eru teknar bókstaflega, svo sem það að aðalandstæður sögunnar eru milli yfirborðsins og djúpsins — á mannlífinu, og því er froskmaður söguhetja! Einnig er hitt, að oft slær fyrirvaralaust úr einu atriði í annað, t. d. er froskmaðurinn ýmist að tala við föður sinn eða hann er einn andvaka, úti á sjó eða með konu sinni, þetta ruglast saman (bls. 107—8 og 127-8). Undir lokin er formaður froskmannafélagsins að tala við söguhetju og lætur í ljós öfund vegna orðuveitingar til hans, en fer svo fyrirvaralaust að kynna honum viðamikið vændi, dulbúið í smáauglýsingum Dagblaðsins (bls. 141—2). Þannig hefst atburðarásin sem ríkir í lok sögunnar. Þessi draumkenndi blær gerir að verkum, að það sem raunverulega skiptir máli í sögunni er veruleiki hugans, en ekki ytri viðburðir, svo reyfarakenndir sem þeir eru
Í sögunni er áberandi tvískipting, m. a. eftir sögustað. Annarsvegar er hafið, þar sem froskmaðurinn syndir einn, því fylgir frelsistilfinning og fegurð. Hafmeyjan vitrast honum einkum Þar, yfirleitt óljóst, sem skuggi eða óvæntur skellur. Og þar birtist ungur sjómaður froskmanninum, einungis þegar hann er einn á ferð. Hér koma fyrir náttúrulýsingar, fagrar og annarlegar, einnig sterkar tilfinningar. En í þorpinu er allt sviplaust, menn og staðir, einu tilfinningarnar sem þar birtast eru gremja og öfund. Enda eru þar allir á stöðugri hreyfingu, sem leiðir ekki til neins, og þar ríkja þreytandi endurtekningar. Fólk þvælist fram og aftur einhverja erindisleysu, og þvælir tóma vitleysu. Einkum á þetta við um föður froskmanns. Hann er kynntur sem sjálfhælinn, skömmóttur sídrykkjumaður, sem þykist allt vita betur en allir, og leggur sig fram um að skapa úlfúð milli annarra. Hann er jafnan með hugann við sjálfan sig, það birtist í sjálfsaumkun og græðgi, einkum er hann sífellt að þamba kaffi, og þvarga um flotann og þjóðarhag, og gefur í skyn að sonur hans beri sök á skrúfuvandanum. Hann kærir hann loks fyrir löggunni, en er þó einkum með dylgjur um alþjóðapólitískar rætur vandans, en þær virðast engan botn hafa. Stórveldin eru vænd um að flækja netum í skrúfur bátanna, en þetta er ekki hugsað til enda, hvernig eða til hvers. Þetta er ómerkilegur kjaftaskur sem flestir taka mark á, nema kona froskmanns. Enda hafa þorpsbúar yfirleitt sama sjóndeildarhring og þessi karl. Þetta er alþjóðlegt fyrirbæri, fáránlegar samsæriskenningar um ”hulið vald”. Þar er komið að öðru hafi í sögunni, þar marar allt á kafi í heimskulegum kjaftagangi. Fundur í félagsheimilinu er dæmigerður fyrir þetta. Þar kemur í ljós að flestir eru að hugsa um eitthvað annað en fundarefnið, "vanda sjávarútvegsins”. Það er gaman að því, að í rauninni virðist öllum standa á sama um hann í þessu sjávarplássi. Þess í stað er fólk einkum með hugann við útlit sitt og "ímynd”. Þarna tala fulltrúar kvennalistans og frjálshyggjumanna, hvor með sína fáránlega einhliða skýringu og úrlausn á vandanum (bls. 87—8):

Maðurinn frá Félagi frjálshyggjumanna hélt fyrstu ræðuna og hélt því fram að ef báknið færi burt, færi hvorki net né annað í skrúfu bátanna. [...] [En fulltrúi kvennalistans] sagði að þær í samtökunum hefðu fengið myndband hjá sjónvarpinu og skoðað "skrúfuvandamálið” svonefnda og mannfræðingur þeirra sá glögglega að brugðið hefði verið út af hefðbundnum veiðiaðferðum sem væru fullgildar.
Og það er þess vegna sem netin leita í skrúfuna, sagði hún með áherslu. Hér er um mannfræðilegt menningarsjokk að ræða.

Af þessu sést hvernig sagan skopstælir pjóðmálaumræður samtímans á Íslandi. Það er einn fyrirferðarmesti þáttur bókarinnar, og þar ríkir semsagt stefnuleysið, í ferðum fólks og umræðum. "Íslenska munnræpurykið hefur lagst á allt" (bls. 108), og allt verður grátt. Það er þetta hráefni, sem skáld taka úr umhverfi sínu, venjulegur kjaftagangur, sem mest fer í taugarnar á mörgum lesendum Guðbergs. Stíllinn á þessu er alþýðleg útgáfa stofnanamáls, svo sem gengur í fjölmiðlum. "Verið var að gera froskmanninum of hátt undir höfði á kostnað aldraða sjómanna. Það var ekkert réttlæti í því”.
Sé faðir froskmannsins fulltrúi innantóms kjaftæðis um þjóðmálin, þá er kona froskmanns annar póll. Annar meginþráður sögunnar fjallar um þau hjónin. Þau tala eingöngu saman um samband sitt, eða sambandsleysi, einkum þó um eðli hans og karlmanna almennt, hún leitar skýringa á því að hann skuli sífellt synda burt frá henni. Hún þolir ekki föður hans né móður, vegna afskiptasemi þeirra. Hún ræðir ekkert um þjóðmálin, og er í rauninni frekar dauf persóna, segja má pá að hún snúi öll að froskmanninum, sé til að varpa ljósi á hann. En útkoman verður óræð; eðli mannsins. Aðalpersónan er í rauninni síst sérkennilegri, enda er það algengast í skáldsögum að hún sé sviplítil, væntanlega til að lesendur geti almennt lifað sig inn í hana.
Börnum þeirra hjóna bregður rétt fyrir í svip, og sést þá helst sambandsleysi þeirra við foreldrana. En í lokin kemur froskmaðurinn að syni sínum æstum við að reyna að veiða hafmeyna með öðrum strákum. Má ætla að það sýni að honum kippi í kynið, eða öllu heldur, að sýnt sé ævarandi eðli karlmanna.
Sagan lætur lesendur finna fyrir því óþoli sem froskmaðurinn finnur sjáltur til undir gráma hversdagslegs kjaftæðis, stefnulaus þvælingurinn hvílir á þeim, og þarmeð skynja lesendur létti froskmanns við að synda burt frá öllu saman. Þegar froskmaðurinn er einn á ferð, sloppinn frá slævandi rausinu og frá tilætlunarsemi konu sinnar, breytir um blæ. Þá ríkir í sögunni kyrrð, sem blómstrar í fögrum myndum, svo sem þessi neðansjávarlýsing (bls. 49-50):

Sólin skein á hann, föl sól með dimmum geislum. Úti var logn, kyrrðin alger, furðuflugur á sveimi, flugur með sporð og hann langaði að leggjast til hvíldar í myrkrið og sofna í hinni svörtu vermandi sól, undir grænu áþreifanlegu skýi. En brjóst hans fylltist af ótrúlegum fögnuði, líkt og hann andaði lífsandanum djúpt að sér, því hann vissi að eftir þetta gat hann synt óhindrað úr veruleikanum inn í drauminn.

Hér eru öll helstu atriði sveitasælulýsinga; sólskin, kyrrð, hvíld, og fögnuður manns yfir samruna við náttúruna. En jafnframt er allt umbreytt, flutt á annað svið, með breyttum litum og öðrum ytri einkennum.
Hér hefur verið rætt um mismunandi þætti sögunnar, þeir tengjast sem andstæður í lífsháttum. Annarsvegar er það fólk sem lagar sig að umhverfinu, grátt og sviplaust, talar óeðlilega hátíðlegt mál, og tyggur einhverja vitleysu um alþjóðamál upp úr sjónvarpinu. Þessi skopstæling nær lengst í lokahluta bókarinnar, eftir að komið er til Reykjavíkur. Sá hluti er mun skoplegri hinum, meira tekið upp af dæmigerðu alþýðumáli. Þar hittir froskmaðurinn formann froskmannafélagsins, sem er á flesta lund hliðstæða hans, eða skopstæling. Hann á sér leynihelli neðansjávar eins og froskmaðurinn, en í stað hatmeyjarinnar kemur þar langa sem myndar tákn óendanleikans á sundi sínu. Heima hjá formanni, þar sem "stofan var stórt völundarhús þar sem ekki varð þverfótað fyrir húsgögnum [...] dáðist froskmaðurinn að þeirri miklu fjárfestingu sem var auðsæilega í húsbúnaðinum og hann skynjaði festuna og lífshamingjuna í hangandi veggskrauti og hugsaði með sér að helmingurinn af því nægði handa þremur fjölskyldum úti á landi. Meðal annars hékk stóll á veggnum og honum datt í hug að óvitlaust væri að kaupa veggstól." — Það væri líklega hámark gagnslausra fjárfestinga. Vel kemur fram þessi mótsögn milli viðtekins ytra forms og innihalds í því að "þau héldu áfram að spyrja og svara fjörlega en innihaldið er ekkert: hvað er að frétta, "heldur lítið, en hjá ykkur, alltaf það sama (bls. 137)"
Hinsvegar er sá kostur að róa einn á báti, sigla sinn sjó, flýja félagslegar skuldbindingar svo sem innihaldslaust fjölskyldulíf. Frá því liggur leiðin til lífsfyllingar og fegurðar.
Við þær aðstæður hugsar froskmaðurinn mikið um eðli sitt, spyr hvers hann sé að leita með sundinu. Um það segir meðal annars (bls. 7):

Að kafa var froskmanninum fyrir mestu, að vera á valdi náttúruaflanna en stjórna sér samt sjálfur. Á sundinu sameinuðust höf jarðar, himinn og geimurinn og eitthvað í honum sjálfum. Þetta var dálítið torskilið en honum þótti nóg að njóta tiffinningarinnar að vera allur flug í vötnum sjávar.
Við þessar aðstæður hittir hann hafmeyjuna. Fyrst er hún ekkert nema frekjan, en síðar kemur æ betur fram, að hún er hugarburður froskmannsins. Hann spurði: "Hvar felurðu þig á daginn þegar ég kafa?
Í þér, svaraði hún. Þú ert eina athvarf mitt.(bls. 76).
Víða kemur fram að hafmærin er svona óljós persóna vegna þess að hún er einungis persónugervingur óljósrar þrár froskmannsins, sem dregur hann einan út á sund. Það er þá merkilegt, að þegar hann nálgast hafmeyna, lendir hann bókstaflega í neti ungs sjómanns, "sem reri einn á báti. Ungi sjómaðurinn er eina persónan sem sést í sögunni. Hann virðist beinlinis renna saman við hafmeyna, sem var kynnt sem draumur froskmannsins. Samruni þeirra verður í fögrum náttúrulýsingum (bls. 103—8), þar kemur litur og ljómi á lífið. Vændislýsingin í lok sögunnar er mjög skopleg, en þar breytist tónninn skyndilega. Vændiskonan sjálf er skopfígúra eins og þorpsbúar, með útjaskaðan hátíðlegan talsmáta, en andstæða hennar er sjómaðurinn ungi. Og raunar er vændiskonan einungis leið til kynferðislegs sambands þessara tveggja karlmanna sín á milli, eins og kemur fram í eftirfarandi lýsingu (bls. 152-3). Það er ungi sjómaðurinn sem fyllir froskmanninn af taumlausri ástríðu, og andlag þeirrar ástríðu er harður bolur, augljóst karlmennskutákn:

Ungi maðurinn kom ekki aftur og það leið góð stund. Hann læddist þá fram á ganginn og fór að gá. Hljóðlátt snökt og formælingar bárust innan úr herbergi og hann gekk á hljóðið. Í sömu svifum kom konan hálfnakin fram með lófann fyrir náranum og ætlaði inn á baðherbergið. Froskmaðurinn brá sér í veg fyrir hana,
Augnablik, bað hún. Ég ætla að skola mig áður.
Hugsunin um að hún hefði ekki skolað sig enn og að ungi maðurinn hefði verið inni í henni ærði froskmanninn með taumlausri ástríðu. Hann greip um handlegg hennar. Hún æpti lágt en hann leiddi hana inn og sá í rökkvuðu herberginu að ungi maðurinn stóð úti í horni og var að paufast við að fara grátandi í síðar nærbuxur. Hin óljósa sýn æsti froskmanninn enn meir: rautt barnslegt og tárvott andlitið og nærbuxurnar sem hólkuðust niður um hann og linur limurinn kom út um klaufina. Þá ýtti froskmaðurinn konunni niður á rúmstokkinn og lét hana taka á móti sér í skyndi.
Það er naumast, urraði hún.
Við urrið fann froskmaðurinn hvernig hann blés upp og varð að gríðarlegum gaur. Hann opnaði munninn og emjaði svo ungi maðurinn leit við og góndi - Þá var eins og augnaráð hans ræki froskmanninn inn í harðan trjábol með heljarafli svo hann lamdist gegnum börkinn og sökk í alla árhringina sem sugu hann til sín og hertu að.
Trjábolurinn var fullur af mjúkum safa sem ólgaði eins og ljúft haf og árhringir hans frá fyrstu tíð herptu að lífi hans svo hann náði varla andanum á hinu hraða sundi.
Þetta atriði virðist mér vera hápunktur sögunnar, sem áður segir, sund í
æðra veldi og hún er þá ekki síst bersöglismál eða ástarsaga homma. Hún er það miklu fremur en Hinsegin sögur, sem Guðbergur sendi frá sér ári áður, þar var einkum dvalist við umtal um homma, ekki við tilfinningar leirra. Er það ekki þetta sem gefur tilvitnaðri náttúrulýsingu (bls. 49—50) lit og glóð, fegurðin sé öðruvísi, hinsegin, ef svo mætti segja. Þannig skildi ég altént fyrstu lýsingu bókarinnar af því tagi, um þönglana (bls. 3):

Þar sat hann stundum á steini innan um þangið og naut þess að sjá hvernig langir, brúnir og iðandi þönglar luktust um hann. Við það ímyndaði hann sér að þangið væri hár en einkum hendur sem gældu við líkama hans. Að sjálfsögðu fann hann enga snertingu vegna þess að hann var í búningi. Þrátt fyrir hættuna brá hann sér samt stundum æstur úr búningnum og leyfði þangi og þönglum að strjúka sig. Þangið virtist æsast einhvern veginn við nekt hans, þá lokaði hann augunum og naut þeirrar tilfinningar að vera í tengslum við alheiminn, hafið og gróður djúpanna.

Gildi þessarar lýsingar eins og fleiri, lægi þá ekki síst í því, að vera liður í kerfi, sem liggur undir yfirborði bókarinnar, og gefur henni aukna merkingingu. En rétt er að nefna að ég hefi borið þessa lýsingu — þar sem ég skil þönglana sem reðurtákn — undir þau sem hún gæti þá helst höfðað til, konur og homma, og fannst þeim hún ekkert sérstakt. Hún er það þá kannski ekki ein sér, heldur sem hluti af heild.
Þrátt fyrir að nokkur feluleikur sé í þessari bók, þá er hún tvímælalaust vitn- isburður um þá frjálsræðisþróun sem orðið hefur undanfarin ár, ég efast um að hún hefði getið orðið til fyrir tíu-tuttugu árum. Skiptir þá efni sögunnar máli, kann einhver að spyrja, er ekki sama að hverjum ást eða losti beinist, þarf að sýna það beint fremur en óbeint? Svarið er, að efni skáldverks skiptir máli að því leyti, að það höfði til skáldsins. Því er slæmt að bannhelgi hvíli á því sem höfðar sterklega til sumra, því það gerir hókmenntirnar snauðari, lífið
grárra. M.a. þessvegna ber að fagna réttindabaráttu samkynhneigðra, en einnig vegna þess að hún hlaut jafnframt að vera barátta fyrir rétti allra til lífs á eigin forsendum
Mér finnst Froskmaðurinn ein af bestu bókum Guðbergs, og þá vegna þessara andstæðna sem í henni birtast og gera hana ríkulegri en ýmsar aðrar. Hún er gefin út undir nafni einnar sögupersónu Guðbergs úr Hermann og Dídí og fleiri bókum; Hermann Másson, og kann ég ekki að skýra það, en hefi fyrir satt, að það hafi ekki verið hugsað sem dulnefni, enda er æskumynd af Guðbergi aftan á bókinni.
Skírni 1986

Almannaromur Lenz

Siegfried Lenz: Almannarómur (Stadtgespräch, Bókaklúbbur AB, Guðrún Kvaran þýddi úr þýsku.

Saga þessi gerist i norskum smábæ í heimsstyrjöldinni síðari. Bærinn er hersetinn, skæruliðahópur heldur uppi andspyrnu. Sagan hefst á því að hann gerir þýskum herflokki fyrirsát utan við bæinn. Setuliðíð svarar meö ví aö taka 44 gísla úr hópi þekktustu borgara og tilkynna að þeir verði allir skotnir nema foringi skæruliða, Daníel, gefi sig fram innan tiltekins tíma. Um þessa afarkosti snýst sagan, eins og sést m.a. á byggingu hennar. En hún er í stórum dráttum þannig, að eftir töku gíslanna er lesendum sýnd andspyrnan: búðir skæruliða utan bæjarins, kröfuganga borgara innan hans, árás frá búðunum í bæinn, þ.e. sögumaður verður vitni að ævintýralegri árás eins skæruliða á búðir Þjóðverja, og laumast sjálfur um fangelsi gíslanna, háskaför. Loks laumast skæruliðar allir í bæinn undan árás Þjóðverja. Allt sýnir þetta ótvíræða hernaðaryfirburði setuliðsins, þótt hinir haldi sínu. Saman við þessa frásögn fléttast forsaga hernámsins, andspyrnunnar og helstu persóna. Þetta er rúmur þriðjungur bókarinnar, en nú hefst kvíðafull bið skæruliða og bæjarbúa eftir því hvað leiðtogar andstæðra afla muni gera. Það er næstum þriðjungur sögunnar, og þungamiðja hennar að mínu viti, enda lýkur þessum hluta á fjöldamorði, en síðan eru margháttuð eftirmál, viðbrögð ,nanna við þessu. Í fyrsta þriðjungi eru helst litríkar lýsingar, á meðan sögumaður og félagar hans eru hvað virkastir. En svo dofnar yfir slíku í miðhlutanum, þegar þeir bíða í klemmu, jafnvel þegar þeir taka þýska gísla. Þessi andstæða við fyrsta hluta á þátt í því að skapa andrámsloft kvíða í biðinni.
Meginhluti sögunnar gerist sem sagt á mjög skömmum tíma, þeim fáu dögum, sem þýski höfuðsmaðurinn hefur sett Daníel sem frest til að gefa sig fram. Í stuttu máli er síðan sagt frá stríðslokum á þessum stað, en sögunni lýkur á athurði sem gerist nokkru eftir stríðslok, enn á sama stað. Þessi stutti tími er auðvitað einkenni spennusagna.
Persónur sögunnar eru ekki margar og greinast í fjóra meginhópa: skæruliða, þorpsbúa, þýska hermenn og gísla — raðað nokkurn veginn eftir því hve mörgum persónum við kynnumst í hverjum hópi. Það er e.t.v. einna sérkennilegast við þessa stríðssögu, hve vandlega hún forðast að skipta stríðandi aðiljum i vondu kallana og vinina. Við sjáum aðeins venjulegt fólk, hrætt, uppstökkt eða vinsamlegt eftir atvikum. Sérstaklega er þetta áberandi um þýsku hermennina. Höfuðsmaðurinn þýski hlýtur þó að bera gömlu klisjuna um ómannúðlegan prússneskan herforingja sem líkist helst vél: ,,Hann þarfnaðist einveru til þess að geta drottnað (bls. 61) ,,Hans einasta ástróða var samkvæmni (bls. 154). Þetta finnst mér vera
í ósamræmi við lýsingu hans að öðru leyti, og gefa villandi mynd af afarkostunum sem hann setur skæruliðum með gíslatökunni. Þetta er miskunnarlaus hernaðaraðgerð, en á sér ófáar hliðsæður, eins og segir i bókinni, og er ekki fráleitari en svo, að hún stenst, höfuðsmanninum tekst með þessu að snúa þorra bæjarbúa gegn skæruliðaforingjanum, — þó svo að það brjótist ekki út fyrr en eftir stríðslok. Höfuðsmaðurinn er líka einn fárra sögupersóna sem segja það hreint út, að Daníel gat ekki gengið að kostum hans, það hefði rústað alla andspyrnu.
Það er líklega enn í því skyni að forðast svarthvíta mynd, sem sögumaður sýnir mestu garpana í flokki skæruliða sem heldur fráhrindandi menn, jafnvel spaugilega (Tryggvi skytta).
Þorpsbúar birtast stundum sem hópur, og ansi ógeðfelldur, þegar hann er undir álagi. Enginn segir til skæruliða, enda þótt það virðist á allra vitorði hverjir þeir eru meðal þorpsbúa, en enginn hindraði heldur Ole Dagermann í að vísa þýska hernum á þá, enda þótt margir vissu að hann ætlaði að gera það. Árás múgsms á konu lögregluþjónsins er forspá þess hvernig hann snýst gegn Daníel eftir stríðslok. Öll þessi hegðun er kannski eðlileg viðbrögð þolandans, sem aldrei var spurður um sinn vilja. Sist held ég að Lenz verði sakaður um að mála of dökka mynd af óskipulögðum almenningi undir hernámi. Í þessum smáheimi hans sést hvergi sú virka samvinna við hernámsliðið sem var svo algeng víða, t.d. í ofsóknum gegn gyðingum ogkommúnistum.
Annars er ekki mikið um persónusköpun að segja, henni er haldið í lágmarki, eins og gjaman er i stríðssögum og svaðilfara. Stundum er það til að forðast að tefja spennandi atburðarás, en hér er persónusköpun takmörkuð við það eitt að sýna mis- munandi afstöðu manna, vegna stöðu í samfélaginu, vitsmunaþroska og ættartengsla, m.a. til þess siðferðilega vandamáls sem sagan snýst um.
Sögumaður er nýliði í skæruliða- hópnum, svo ungur, að honum er þar tekið með nokkurri tortryggni. Faðir hans, læknirinn, er meðal gíslanna og var æskuvinur þýska höfuðsmannsins. Því kemst sögumaður inn í þær herbúðir og getur sagt okkur frá mismunandi viðbrögðum þjóðverjanna við atburðarásinni sem þeir eiga svo mikinn þátt í að móta. Hann er eins og fiskur í vatni meðal þorpsbúa, fæddur og uppalinn á staðnum. Hann laumast á fleka inn i trésögunina, þar sem gíslarnir eru í haldi, og kann því að segja frá samtali föður síns og prestsins um afarkostina. Síðast en ekki síst, æska sögumanns og reynsluleysi gera hann að góðum millilið lesenda og atburðarásarinnar sem hann segir frá; hann er sínálægur, en hefur þó vissa fjarlægð frá t.d. leiðtogum skæruliða. Foringja þeirra, Daníel, sjáum við einungis að utan, fáum grun um hugarstríð hans undir rólegu yfirbragði, en enga lýsingu á því. Hann er oftast þögull og svipbrigðalaus, óvígur og aðgerðalaus. Hann er því á vissan hátt fjarverandi, þótt hann sé miðpunktur sögunnar. Fyrir bragðið verður áþreifanlegra en ella myndi, að hann er fyrst og fremst tákn andspyrnunnar, hlutverk fremur en einstaklingur, og þá þeim mun mikilvægari. Þetta hugarstríð birtist á framsviði sögunnar, allar persónur heyja það, sín á milli og innra með sér. Í þessu líkamnast meginátök sögunnar: á Daníel að kaupa líf 44 saklausra manna með sínu — myndi það ekki kosta líf andspyrnuhreyfingarinnar líka? Kjarnavandamál sögunnar er sem kjarni kristindómsins. og ætti hún þá að höfða þeim mun almennar til lesenda. Það magnar enn þennan kjarna, að sama minnið kemur enn tvívegis fyrir; að maður lætur líf sítt fyrir heildina. En í báðum tilvikum deyr maðurinn (á vissan hátt) til að friðægja fyrir svik sín við andspyrnu- hreyfinguna, og verður henni til styrktar með því að höggva skörð í raðir hernámsliðsins og valda því álitshnekki: Kristófer var nærri búinn að drepa höfuðsmanninn í siálfsmorðsárás, rétt fyrir fjöldaaftökuna. Dagermann sökkvir ferju sinni rétt á eftir. Fleira af þessu tagi til að þétta vef sögunnar, t.d. er þrívegis minnst á gálga, og börnin i bænuni eru alltaf að teikna gálga, þar sem hangir einhver með þríhyrnt andlit sem allir kannast við (nema ég, væntanlega er þetta kvislingur eða nasistaforingi). Þetta er svokallað blint minni, því gálgar koma ekki við söguna. Þetta er þá til að sýna óhugnaðinn og óttann í huga sögumanns, sem hann segir ekki frá. Aðrar endurtekningar gera söguna að hringrás i lokuðum heimi, það er um sögustaði. Dæmi:
Utan við bæinn og ofan er Náttúran, fjallshlíð. Þar hafa skæruliðar bækistöðvar sinar í stríðinu, þá er hún hrjóstrug og villt. Eftir stríð er henni lýst sem friðsælli, angandi, á hlýrri sumarnótt er þar hátíð þorpsbúa. Og þar verður þá einmitt vettvangur þess að þeir snúast gegn Daníel. Enginn dró forystu hans i efa á striðsárunum, en eftir að hlutverki hans er lokið, hefur hann ekki getað stöðvast við neitt. Hér held ég að við komum að kjarna málsins, höfundur er að sýna hve breytilegur hugsunarháttur manna er eftir aðstæðum, og hvernig sagan er í
- sífellu endurtúlkuð, endursamin, fyrir nú utan hitt, hve einstaklingsbundin túlkun hennar er stundum. Aðeins stundum, því flestallir fylgja almenningsáliti, almannaróm. Vegna þessa er það, trúi ég, að sagan er skrifuð í 2. persónu eintölu, svo óvenjulegt sem það er. Það skýrist raunar ekki fyrr en í lokin: Daníel hefur ákveðið að segja sína sögu, áður en hinir taka hana frá honum, og sögumaður er sifellt að tala til hans, minna á helstu atriði: hverju Daníel verði að segja frá, ætti að segja frá, og mætti hafa með. En jafnframt fer ekki hjá því, að lesendur taki til sín allar þessar hugleiðmgar með ávarpinu þú, um ábyrgð þess sem reynir að túlka söguna, segja sannleikann — ef sannleikurinn er pá einn. Þessar vangaveltur tengjast meginviðfangsefni sögunnar, ábyrgð einstaklings gagnvart samfélaginu, og ýmsum tilvistarlegum vangaveltum, sem móta söguna. Hún birtist fyrst árið 1963, þegar existensíalisminn var meira í tísku en nú r, en vissulega er þetta allt í fullu gildi enn, og merkilegt.
Ég hefi hér reynt að rekja nokkuð af hvílíkum hagleik saga þessi er gerð. Sá hagleikur lýtur allur að því að setja á svið heimspekilegar hugleiðingar, færa þær sem næst lesendum, hér ræður ekki fyrst og fremst hneigð til persónusköpunar eða frásagnargleði, skáldskapar.
Þýðingin.
Framan af tók ég ekki eftir hnökrum. En eftir því sem á leið lesturinn, fjölgaði spurningarmerkjum sem ég krotaði á spássíu við ankannalegt orðalag. Nú skal ég ekki segja, hvort ég var svona seinn til að finna fyrir því, þurfti fyrst að safna nokkru magni til, eða hvort pýðingin er einfaldlega verr unnin seinnipartinn. Beinar þýðingarviliur voru nokkrar, en einkum bar þó á óeðlilega uppskrúfuðu orðalagi á íslensku, þar sem var hversdagsmál á þýsku — vegna þess að þýtt var hrátt.
Á b1s. 125 segir: ,,Aðeins tveir okkar drukku af kaffinu sem Petra kom með niður, hörð og fráhrindandi á svip - svei — og er þýska textanum fylgt alltof náið, orði til orðs:,,Nur zwei von uns tranken von dem Kaffee den Petra mit hartern, abweisendem Gesicht hinunterbraehte — zwei. Að þýða þetta seinna zwei með svei i stað tveir er svo fáránlegt, að við hljótum að skýra það með pennaglöpum í einhverju hugsunarleysi, sem alla getur svosem hent. En orðið fráhrindandi er ekki haft urn tímabundin svipbrigði á islensku, þótt þau sýni, að viðkomandi vill ekki samskipti við nærstadda (aftur er þetta á bls. 144). Svipuð villa er á bls. 175: ,,Hann leit mjög fyirirlitlega á mig“ -þetta ætti að vera: leit á mig af mikilli fyrirlitningu, því fyrirlitlega þýðir bara: sem verðskuldar fyrìrlitningu. ,,Hjá Amundsen bakara var ökutæki fyrir utan dyrnar (bls. 149) — betra þætti mér: Fyrir utan dyrnar hjá Amundsen... — og einkennilegt er að sjá orðið ökutæki komið hingað úr Lögreglusamþykktinni. Það er þýðing á ,,Fuhrwerk, sem merkir hestvagn. ,,Í neyð verðum við að bíða til morguns” (bls. 103). Í neyð er hér þýðing á Notfalls, en það inerkir: ef ekki vill betur. ,,I dag kjósið þið ykkur til að dæma (bls. 2) fyrir: ,,Heute masst ihr euch an — þ.e. Núna dirfist þið. I þýsku er venjulegt mál að nota hjálparsögnina werden til að mynda framtíð, en það er mjög óeðlilegt að nota hjálparsögnina munu þannig í íslensku, hvað svo sem kennslubækur í málfræði segja. Þetta ætti málfræðingurinn Guðrún Kvaran að vita, en samt koma hvað eftir annað setningar eins og: ,,Hann mun þegar í dag útbúa deigið, án erfiðleika (bls 149), ,,ég mun svara þeim, Eg mun skrifa þeim, Eg mun koma aftur (bls 210—11 ). Enn mætti lengi telja ,,blikkandi einangrarar (bls. 17! fyrir ,,die blinkenden lsolatoren — það glampar á einangranana, en þeir senda ekki frá sér ljósglampa. ,,Þeir vilja ekki láta mig fá látna dómarann b1s. 180) fyrir: lík dómarans. ,,Hann kemst enga hundrað metra (bls. 135). - - svona talar enginn Íslendingur. ,,Það var feitur maður með glóandi andlit, líklega feiti Quist, sem fyrstur stökk gegnum eldinn og kom líka holdugum líkamanum fyrir og hlaut lof að launum (bls. 183) og væri betra a segja: og hafði það af. . . og hlaut lof fyrir. . . eða eitthvað þ.u.l.
Mál er að linni, þótt af nógu sé að taka, og er illt að svona skuli fara, þegar merkileg bókmenntaverk erlend eru gefin út á islensku. Einmitt mánaðabókakerfi AB ætti að gera kleift að forðast hroðvirknina sem oft hefur fylgt jólahrotunni.
DV. LAUGARDAGUr 23. MARS 1985.

Bokmenntatulkanir

Bókmenntatúlkanir
Víða er grundvallarmunur gerður á vísindum, sem fjalla um náttúruna, og fræðum, sem fjalla um mannaverk. Vísindasjóður Íslands kallar ketta raunvísindi og hugvísindi. Þar er gengið svo langt að sjóðurinn starfar í tveimur deildum. Ég býst við að það sé til að tryggja að fræði (,,hugvísindi) fái einhverja lágmarksfyrirgreiðslu, því raunvísindi þykja miklu fínni, og fá jafnan meira fé. Það byggist á þeirri útbreiddu skoðun, að þau ein séu alvöruvísindi, því þar sé hægt að einangra einstaka þætti fyrirbæris eða ferlis, til að athuga þá sérstaklega, og rannsaka með tilraunum. Um þetta hefur m.a. enski heimspekingurinn Karl Popper fjallað í alþýðlegum bókum (má þar einkum telja Eymd söguhyggjunnar) og leitt að því sterk rök, að þessi aðgreining standist ekki, vísindalegar aðferðir séu í rneginatriðum alltaf hinar sömu gagnvart öllum viðfangsefnum, þótt nánari vinnubrögð mótist að sjálfsögðu af hverju þeirra. Hér er ekki hægt að fara mikið út í þetta, enda nægja væntanlega einstök dæmi til að lesendur sjái að þetta er ekki eins einfalt mál og almennt hefur verið talið. Stjörnufræði telst til raunvísinda enda þótt trauðla verði þar beitt tilraunum að marki, og erfitt að aðgreina einstaka breytilega þætti. Hvað sagnfræði varðar, þá verður vissulega ekki beitt í henni tilraunum svo sem að láta Hitler vinna stríðið, eða Jón biskup Arason sigrast á siðskiptamönnum um miðja 16. öld. En sagnfræðingar hljóta þó að gera slíkar tilraunir í huganum, reyna að átta sig á því hvað hefði breyst og hvað ekki, hefðu úrslitin orðið önnur. Vissulega verður ekki rakin löng, ímynduð atburðarás eftìr þeim leiðum. En ítalski spekingurinn Macchiavelli fjallaði um stjórnmálafræði með sögulegum dæmum sem hann bar saman til að einangra sem best breytilega þætti, sýna áhrif mismunandi viðbragða við svipuðum aðstæðum (í Furstanum sem hann reit árið 1513, og birtist 1987 á íslensku). Og ein hjálpargrein sagnfræði, fornleifafræði, er fyrir löngu oröin tilraunavísindi. Fornleifafræðingar vinna fæðu og klæði með verkfærum, hráefnum og aðferðum fornmanna, endurgera á sama hátt mannvirki þeirra, og komast þannig að raun um hvað til þurfti í mannafla, tækjum og tíma. Þannig hafa miklar framfarir orðið í þekkingu manna og skilningi á mannkynssögu.
Vísindasagnfræðingar hafa hrakið þá bábilju að raunvísindin sanni kenningar og afsanni en fræðimenn geti í mesta lagi leitt líkur að sínum kenningum eða gegn þeim. Sjaldnast er um afgerandi sannanir að ræða í raunvísindum, og þá ekki heldur afsannanir á neinu sem máli skiptir, þótt Popper haldi því fram, og telji kenningar einmitt vera vísindalegar í þeim mæli sem þær eru hrekjanlegar, og grein gerð fyrir því hvernig megi reyna að hrekja þær. Á meðan það takist ekki, megi hafa þær fyrir satt, þótt ekki séu þær þar rneð sannaðar, segir Popper. Ungverski vísindahugsuðurinn Imre Lakatos færði hinsvegar að því rök, að í rauninni geti menn sjaldnast metið gildi einstakra kenninga eða tilgátna. Þær séu jafnan hluti kenningakerfis, sem skipist um lítt prófanlega meginhugmynd, en henni fylgi ýmsar kenningar um birtingarform meginatriðisins á einstökum sviðum. Þótt menn nú hreki einhverjar slíkar fylgikenningar eða geri tortryggilegar, þá er meginhugmyndin ekki felld með því, lengi má deila um hvort sérstakar aðstæður valdi því að fylgikenningin stóðst ekki í umræddu tilviki, og verður flókið mál og tímafrekt að gera upp á milli andstæðra meginhugmynda Kenningakerfi verður þó helst metið með samanburði við annað. Prófsteinn Lakatos á gildi kenningakerfis er því ekki afsannanir frekar en sannanir, heldur hvort það sé frjórra en keppinauturinn, þ.e. ali fremur af sér fylgikenningar sem skýri áður óráðin vandarnál. En þetta er ekki vísindalegur mælikvarði, kennngakerfi verður ekki dæmt ófrjótt, úrelt, fyrr en eftir að það er svo að segja hætt að höfða til nokkurs manns, jafnvel þá eru þess dæmi að það rísi til nýs lífs. Alla þessa öld hafa þannig tekist á kenningakerfi á sviði eðlisfræði hvort ljósið sé bylgjuhreyfingar eða straumur efnisagna. Ekki munu horfur á sönnunum eða afsönnunum alveg á næstunni, segja þeir sem til þekkja. En tilraunir til að skera úr um gildi þessara kenningakerfa hafa leitt til mikilla uppgötvana í eðlisfræði.
Hér hefur aðeins verið tæpt á miklu efni og merkilegu, enda ekki ætlunin að gera því skil, heldur einungis að færa rök að því, að fræðimenn, þeir sem um mannaverk fjalla, hafi enga ástæðu til að gera minni kröfur til sín um vísindaleg vinnubrögð, en starfssystkin þeirra sem fást við náttúruvísindi. Og síst yrði ályktað af þessum dæmum að ekki verði gert upp á milli kenninga, aldrei komist að sannleikanum. Enda þótt menn geti ekkt hampað einhverju með stimplinum ,,Endanlegur sannleikur”, þá má hverjum manni ljóst vera, hversu stórkostlegar framfarir hafa orðið á öllum sviðum þekkingar, við það að fólk lagði sig fram um að komast til botns í hlutunum, hvað sem leið þess eigin viðhorfum. Og vegna þess ennfremur, að opinberar, gagnrýnar umræður hafa farið fram um hvaeina.

Bókmenntatúlkun
Undanfari hefur mátt sjá afar fjölbreytilegar bókmenntatúlkanir á Íslandi, þó sérstaklega hér í TMM. Sú spurning vaknar, hvort bókmenntatúlkun eigi sér nokkurn samnefnara, sameiginlegan tilgang. Það draga ýmsir í efa, og þá einkum þeir sem segja að hver lesandi eigi að túlka bókmenntaverk eftir sínu höfði, fullkomlega andstæðar túlkanir eins verks séu jafnréttháar, og raunar sé bókmenntatúlkun list, ekki síður en bókmenntasköpun.
Þessi síðasttalda skoðun finnst mér vera afar yfirborðsleg, og raunar hreinn misskilningur á því, að skáld verða iðulega innblásin af bókmenntaverki. Þannig hefur Sjálfstætt fólk Halldórs Laxness verið kallað svar við sögu Jóns Trausta, Halla og heiðarbýlið. Kristnihald undir jökli byggist greinilega á Ævisögu Árna prófasts eftir Þórberg Þórðarson, og þannig mætti lengi telja. En útkoman er sjálfstætt listaverk, sem lesendur njóta fyllilega án þess að þekkja verkin sem þau byggjast á. Augljóst er, að jafnvel hið lakasta skáldverk hefur sama sjálfstæði tìl að bera. Það verður hinsvegar ekki sagt um bókmenntatúlkanir, þær sem ég hefi séð. Þær beinast einfaldlega að því að varpa ljósi á umrætt bókmenntaverk, eða þá á eitthvert menningarlegt samhengi útfrá bókmenntaverkinu, og þær verður því að meta eftir því hversu mjög þær efla vitrænan skilning lesenda á umræddu verki, einnig þegar fjallað er um tilfinningaáhrif þess. Bókmenntaverk höfða hinsvegar alhliða til persónuleika lesenda með því að tengja í eina heild margvísleg atriði, svo sem sögupersónur, mismunandi stíl, hljómfall, myndrænar lýsingar, o.fl. Því er lestur góðs bókmenntaverks persónuleg reynsla, en af því verður ekki ályktað að allar túlkanir verksins séu jafngildar. Til lítils hefði þá höfundurinn vandað sitt verk. Sú túlkun kom eitt sinn fram á Sjálfstæðu fólki, að það væri fyrst og fremst lofsöngur um eftirbreytniverðan hetjuskap einyrkja. Er það ekki augljós fjarstæða?
Það er vissulega ànægjulegt að helstu tískukenningar franskrar bókmenntafræði (og þótt víðar væri leitað) hafa borist íslenskum lesendum, heimfærðar á íslenskar bókmenntir. Fjölbreytni er vitaskuld þakkarverð í bókmenntatúlkun, einsog á öðrum sviðum. En því miður er hún það aðeins á heildina litið, hver túlkun er yfirleitt einhliða, svo vandséð er að tvær túlkanir einnar bókar geti verið um sama verk, eins og vitur kona sagði um Gerplugreinarnar tvær í TMM (3. 88). En vissulega stangast þær greinar ekki á, heldur skoða söguna hver frá sinni hlið, og er skemmtilegt að önnur tengir söguna við Marx, en hin við Freud, einmitt þá tvo spekinga sem Halldór Laxness afneitaði síðar sem ákafast. Hér verður að gera þann fyrirvara að þessar greinar eru fundarerindi, máttu ekki fara yfir takmarkaða lengd.
Dagný Kristjánsdóttir skrifar í inngangi sinnar Gerplugreinar íhugunarverð túlkun, m.a. að það hljóti að vera matsatriði hverju sinni hvaða túlkunaraðferð henti skáldverki best. Það er hverju orði sannara, og ræðst ekki af bókmenntaverkinu einu, heldur líka af áhugamálum greinandans, sú aðferð sem er vekjandi fyrir einn, myndi hefta annan. Réttilega varar Dagný þó við túlkun sem skoðar skáldverk eingöngu sem heimild um þetta áhugasvið, hvort sem það er þjóðfélagsmynd, sálarástand, sögulegir atburðir eða annað. En það sem boðað er með slagorðinu að ”lýsa bókmenntum eins og þær eru”, er einmitt þetta, að túlkunin verði að byrja á því að skoða bókmenntaverkið sem sjálfstæða heild, og hlutverk einstakra þátta þess innan þeirrar heildar, áður en farið er að tengja það einhverjum sviðum utan þess. Ég kannast ekki við þá skoðun, að aðferð til að greina skáldverk sem heild sé sjálfsprottin eða ,,náttúruleg á einhvern hátt. Slíkar aðferðir eru að sjálfsögðu mannaverk á hverjum tíma, nú hefur um sinn mest borið á strúktúralisma.
Dagný segir að bókmenntaverkið og túlkunaraðferðin eigi að mætast jafnréttháar, þannig að þær varpi ljósi hver á aðra. Gott dæmi þess sér hún í grein Helgu Kress um Tímaþjófinn (í TMM 1.h.1988), en kað finnst mér hróplegt, því Helga rekur þar bara kenningar Júlíu Kristevu um hvernig kveneðlið birtist bókmenntum og öðru, síðan tínir hún saman staði í skáldsãgunni sem gætu átt við þetta, en gengur ekki út frá neinni heildarmynd af skáldsögunni. En hvernig tekst Dagnýju sjálfri til með þetta? Mér sýnist túlkunin hafa helsti mikið sjálfstæði gagnvart skáldsögunni. Eg er alveg sammála Dagnýju um að það sé slæmt ef ,,túlkunarfræði hefur engan sjálfsskilning. En gerist að ekki helst ef aðferðin sést ekki utanfrá, af því að túlkandinn beitir aðeins einni aðferð?
Það þykir mér einmitt sýna sig í grein Dagnýjar. Hún tekur fram að hún sé einungis að skoða tvo þræði í flóknum vef, ást og óhugnað í Gerplu. Innan þess ramma spinnur hún eftir hugmyndum sálfræðinga athyglisverðar samfléttaðar kenningar, svo sem að móðurleit einkenni ástir Þormóðs, föðurleit valdafíkn Ólafs digra, en kvenfælni Þorgeirs Hávarssonar stafi af því að hann sé of háður móður sinni. Sameiginlegur sé þessum körlum ótti við ,,hið kvenlega”.
Og þá erum við komin á kunnuglegar slóðir, að kenningunni um að karlmenn séu almennt bæklaðir tilfinningalega. En fyrst það á að sýna sig í sögunni, þætti mér ástæða til aö skoða samkenni kvenpersónanna. Það er að mínu mati öfgafull skrípamynd eftir tilsvari Guðrúnar Ósvífursdóttur; ,,Þeim var eg verst er eg unni mest”, allar vilja þær senda þann biðil sem þær unna minna til að drepa hinn sem þær unna meir. Er þetta ekki svipað hetjuhugsjón karlanna? Mér sýnist Þorgeir fyrst og fremst skoplegur fulltrúi hennar, einkum sem andstæða við raunverulegt framferði víkinganna. Dagný nefnir þessa skoðun en finnst hún greinilega of þröng. Hér, og á öðrum stað (bls. 315) vísar hún til . ”skoðana fræðimanna”, en í stað svo almennra orða væri betra að hafa beina tilvísun, svo að lesendur geti kynnt sér rök þeirra. Annars spinnur Dagný kenningaráð sinn lítt trufluð af öðrum skoðunum. Það er gott að fá svo innblásna, hugvitsamlega túlkun. En það vantar þann herslumun til að þessar kenningar verði sannfærandi, að rökstutt sé hversvegna þeim beri að trúa fremur en öðrum. Mér sýnist ekki standast að sálgreina bókmenntapersónur, nema fjalla áður un þær sem kerfi mótsetninga og hliðstæðna. Skýringin á hegðun persónunnar B liggur oftast í samspili hennar við persónuna A í sömu sögu, o.s.frv., það er augljóst að eiginleikar Þorgeirs, Þormóðs og Ólafs konungs mótast að verulegu leyti af hlutverkaskiptingu þeirra, sama gildir um konurnar. Kenning Dagnýjar leiðir hana ennfremur til að segja um innrás Ólafs Haraldssonar í Noreg:

Boðskapur konungsins er bæði einfaldur og flókinn; öll uppbygging skal eyðilögð, öllu lífi útrýmt og hann gengur enn lengra, hann leggur til atlögu gegn sjálfu lífslögmálinu, móöurjörðinni, líkama frummóðurinnar sem skal brenndur í eldi.

Nú sé ég þess engin merki í texta sögunnar, að þessi túlkun hvarfli þar að nokkrum manni, hvorki Ólafi digra, sögumanni né öðrum, að innrásin sé fyrst og fremst dulbúin uppreisn gegn móður, tilraun til að tortíma henni. Spurningin er þá hvort slík túlkun eigi ekki samt fullan rétt á sér, til að kanna söguna innan ramma hugmynda sem nú séu í tísku. Það væri í samræmi við það, að gömul bókmenntaverk geta nútímalesendur ekki skilið út frá horfnum hugmyndaheimi, sem ríkti þegar þau voru samin, heldur hlýtur skilningur lesenda að mótast að verulegu leyti af þeirra eigin hugmyndaheimi. Þyki túlkunin gera mikilvægum káttum verksins skil í samhengi, og bregða nýju ljósi yfir það, má hún þá ekki ykja fullgóð, út frá hvaða forsendum sem hún gengur? Því aðeins, sýnist mér, að hún sé þá borin saman við aðrar túlkanir, og sýnt á að hún sé þeim betri. Sé það vanrækt, og látið nægja að tala um túlkun ”sem vel gæti hugsast”, má lesa hvað sem er inn í bókmenntaverkið, þá er ekki tekist á við það, og þá gefur það lesendum ekkert annað en staðfestingu á hleypidómum þeirra. Þá er komið út í aðferðir pýramíðaspámanna eða hvaða hjáfræðings sem er. Það er samkenni allrar hjáfræði að láta sér nægja að setja fram tilgátur og finna dæmi sem koma heim og saman við þær. En fræðileg afstaða er að draga tilgátur sínar í efa, reyna að prófa þær, (sjá nánar Þorstein Gylfason, bls. 253—4).
Bergljót Kristjánsdóttir fer í grundvallaratriðum þannig að í sinni grein um Gerplu. Hún byrjar hvern þriggja síðustu kafla greinarinnar á ályktun fyrri fræðimanna um meginatriði sögunnar. Síðan rekur hún ýmislegt í sögunni sem varðar þetta, og kemst þannig að rökstuddri niðurstöðu sem stangast á við tilvitnaða túlkun. Að vísu eru þær niðurstöður misvel undirbyggðar. Mér sýnist órökstutt og út í hött að kalla Sviðinsstaðavígin ,,ástarjátning alþýðunnar til skáldsins” (bls. 295), og ófullnægjandi rök fyrir því að Þorgils Arason og Vermundur tákni andstæður nýríkra og gamalgróinna auðherra í íslensku þjóðfélagi um miðbik 20. aldar skv. túlkun kommúnista þá (bls. 292). Enda er sú ályktun studd rangtúlkun þeirri, að kvensemi Vermundar sé ,,merkileg, konur hans eru fjárfesting sem til er kostað eftir því hvaða arður fæst af þeim” (bls. 291). Þetta er bara eins og annars staðar í þjóðfélaginu, að í hjónabandi lögðu aðilar ámóta mikið fé fram. Fyrir kemur að tilvísun vantar, svo sem fyrir því að Ólafur helgi og lið hans sé a.n.l. eftirmynd nasista, og að Helga Kress setti fram kenninguna um aö Fóstbræðrasaga sé skopstæling á Íslendingasögum 286). En í meginatriðum er fræðilega tekið á málinu.
Matthías V. Sæmundsson á í sama tímaritshefti grein sem fellir í eina heild mikið efni. Hún fjallar um frásagnarlist nútímaskáldsagna, með sérstakri hliðsjón af Fljótt, fljótt sagði fuglinn eftir Thor Vilhjálmsson. Það er sú bók Thors sem mest hefur verið um fjallað áður. En því miður er ekki ljóst hverju Matthías bætir við það. Þetta varpar skugga á annars athyglisverða grein, og sjálfsagt að ástæðulausu. Matthías nefnir helstu greinar um söguna í heimildaskrá sinni. En í greininni sjálfri er ekki hægt að sjá hvað er úr þeim ritum, og hvað er frá honum sjálfum komið, því síður eru þar rökræður um hví ein kenning megi þykja annarri betri (nema ein myrk á bls. 355). Ekki hafa þó allar þessar túlkanir verið samhljóða, skipti engu máli hvað úr þeim var valið og með hvaða rökum? Ef ekki, þyrfti á að taka það fram og skýra. Ennfremur segist Matthías styðjast við rannsóknir Davids Lodge á merkingarháttum í nútímaskáldsögum, en sín greining sé að mörgu leyti frábrugðin hans ,,eins og gengur”. Af hverju segir Matthías ekki í hverju hann víki frá fyrirmynd sinni og hvers vegna? Það hlýtur að skipta máli. Þegar hér er komið líður undirrituðum lesanda eins og hann sé kominn í fornfrægan reyfara, með bundið fyrir augun, í vagni á leið að hitta höfuðpaurinn. En bókmenntatúlkun á ekki að höfða til trúnaðartrausts lesenda, heldur til skilnings þeirra. Þessi einstefna kann ennfremur að vera ein ástæða þess hve myrk greinin er og afstrakt, ólíkt t.d. stíl Dagnýjar. Hefði Matthías tekist á við aðrar túlkanir, hefði það væntanlega leitt hann til að vera skýrmæltari, þó ekki nema af því hve ljós t.d. grein Peter Hallberg er (í TMM 1972). Þetta tengist því líka hve fljótt er farið yfir sögu sums staðar, og koma þá í meira lagi hæpnar staðhæfingar, svo sem: ,,Í seinustu ljóðum Steingríms Thorsteinssonar birta myndhvörf til dæmis neikvæða samsvörun vitundar og heims. Þeim virðist stefnt gegn rómantískri heimsmynd: þeirri trú að formgerðir hins mannlega, náttúrlega og guðlega deili örlögum”. (bls 357). En rökin fyrir þessu er vísa sem er fullkomlega í stíl Heines, sem Jónas Hallgrímsson stældi í árdaga rómantíkur! Jafnvel þá var sannarlega ekkert nýtt að sýna náttúruna sem háskalega, óhugnanlega. Enda dregur Matthías í land í næstu málsgrein; ,,hin yfirskilvitlega samverund er enn fyrir hendi, neikvæð að vísu og kannski óorðanleg”.
Andri Thorsson hefur rakið hér í TMM hve einhliða túlkun Helgu Kress er Tírnakjófnurn Steinunnar Sigurðardóttur. Skal engu við það bætt hér, en hætt er við að ýmsir limir dansi eftir því höföi. Það sýndist mér t.d. um frægt erindi Sofffu Birgisdóttur, Fossafans (Mbl. 25. okt. og 1. nóv. 1987). Nú er e.t.v. ekki ástæða til aö taka mjög hátíðlega erindi, sem kann að hafa verið flutt í gamni, fullt eins mikið og í alvöru. En það er þó dæmigert fyrir þá aðferð se hér hefur verið rædd, að telja að lýsingar fossa í íslenskum bókmenntaverkum tákni fyrst og fremst bældan eða dulinn losta. Þetta getur vissulega staðist um ýmsar þeirra löngu klausna sem Soffía birtir. En ólíkt heföi hún sannfært betur um það, hefði hún hugað að öðrum túlkunarmöguleikum, og fært rök fyrir því að þessi ætti best við. Vitaskuld var áður alkunna, að náttúrulýsingar í skáldverkum eiga ekki síst að lýsa hugarástandi sögupersóna. Þar kemur þó fleira til álita en losti, t.a.m. virðist miklu nærtækara að skilja eina fosslýsingu Soffíu sem matargirnd, einhver hefði talað um móðurbindingar, jafnvel orðað þá hugsun svo á íslensku, að hér risi lofsöngur um ættjörðina af þrá talandans eftir öryggi smábarns í móðurfaðmi:

Að belgja nú í sig
þetta blessaða loft
júgurfroðuna
jökulrunna-
hvílíkur unaður
himins og jaröar!
-Lygna augum
undir úðaregnì
og svelgja, svelgja
sólgnum teygum
jessa ljósþrungnu
löðurangan
. . . (Þorsteinn Valdimarsson: Gullfoss)

Ekki skulu hér rakin fleiri dæmi, þótt unnt væri. Það má álykta af þessum, að þakkarverður sé dugnaður bókmenntafræðinga við að færa heim nýjustu tækni og vísindi. En það nær of skammt að yfirfæra kenningarnar bara gagnrýnislaust á tiltæk bókmenntaverk. Lærdómur bókmenntatúlkenda og hugvit nyti sín mun betur, ef þeir færu fræðilegar að. Fyrst er að greina bókmenntaverkið sem heild, og sjá hlutverk einstakra þátta í þeirri heild. Síðan hlýtur öll bókmenntatúlkun að skoða bókmenntaverkið innan landamæra annars sviðs. Það fer eftir áhugamálum túlkanda hvort það er svið goðsagna, kenninga um stéttaþjóðfélag, sálræna mótun einstaklings eða annað. En til að slík athugun verði sannfærandi, nægir ekki að setja fram tilgátur, heldur þarf jafnframt að sannprófa þær á einhvern hátt. Einfaldasta leiðin er að bera þær saman við aðrar tilgátur, sem fyrr hafa komið fram um þetta efni, og rökræöa hver eigi best við. Finnist þær engar, verður túlkandinn sjálfur að finna mögulega valkosti við túlkun sína. Það er ekki nema sjálfsögð virðing við lesendur að höfða til dómgreindar þeirra eftir föngum.

Greinar sem til er vitnað:
Þorsteinn Gylfason: Er vit í vísindum? TMM 1975, bls. 245—266. Sjá ennfremur rit sem þar er til vitnað, einkum Lakatos, og: Karl Popper: The poverty of Historicism. London 1957.
PeterHallberg: Við vitum ekki hvort þau hafa andlit. Nokkrar hugleiðingar um Fljótt, fljótt sagði fuglinn eftir Thor Vilhjálmsson. TMM 1972, bls. 119—134.
Soffía A. Birgisdóttir: Fossafans. Morgunblaðið 25. 10. og 1. 11. 1987.
Helga Kress: Dæmd til að hrekjast. TMM 1988, bls. 55—93.
Guðm. Andri Thorsson: Eilífur kallar/kvenleikinn oss. . . TMM 1988, bls. 187—195.
Bergljót Kristjánsdóttir: Um beinfætta menn og bjúgfætta, kiðfætta, kríngilfætta. TMM 1988, bls. 283—300.
Dagny Kristjánsdóttir. Aldrei gerði Kristur sálu Þórelfi, vorri móður. TMM 1988, b1s. 301321
Matthías V. Sæmundsson: Myndir á sandi. TMM 1988, bls 338—365.

Ritdomar dagblaða

Ritdómar dagblaða
Skyldi vera unnt að finna einhvern samnefnara fyrir starfsemi okkar gagnrýnenda, einhverja formúlu fyrir lágmarksgagnrýni? Það hefur mér sýnst, og þð öllu heldur sinn samnefnarinn fyrir hverja grein bðkmennta og lista. Þegar skrifað er um skáldsögur, þá er samnefnarinn eitthvað á þessa leið: Sagt er hvar sagan gerist og rakinn söguþráður. Þá eru sögð nokkur deili á helstu sögupersðnum, og þess getið, hvort ritdðmara þyki þær sennilegar. Að þessu loknu kveður hann upp dðm sinn um það hvort sagan sé gðð eða vond. Í ritdðmi um ljððabðk er rakið efni fáeinna kvæða, eins af öðru, til að gefa hugmynd um yrkisefni höfundar og skoðanir. Um það fellur svo dðmur, oft á þá leið, að hvorttveggja sé gamalkunnugt. Eitt eða tvö sýnishorn ljðða fylgja, um leið og ritdðmarinn segir almennt álit sitt á bðkinni.
Nú munu einhverjir mæla, að hér dragi ég upp — ekki samnefnara ritdðma — heldur illgirnislega skrípamynd af þeim. Víst er um það, að ég þykist ekki vera að lýsa starfsaðferðum einhverra tiltekinna starfsbræðra minna, heldur þeirri flatneskju sem við getum runnið niðrá, ef við náum ekki tökum á viðfangsefninu. Í þeirri merkingu er þetta uppskrift að lágmarksritdómi, en ekki að meðalritdómi. En aðrir kynnu að svara því til, að svona sé einmitt fullnægjandi ritdómur, þarna komi fram það sem fólk vilji helst vita um bækur, og þurfi helst að vita til að geta valið gjafir eða jafnvel til að setja upp forgangsröð bóka sjálfu sér til lestrar, enda sé jafnan borið saman við fyrri verk höfundar ef þau eru kunn, annars sé borið sarnan við hefð.
A móti svara ég því, að þessi aðferð sýni engan greinarmun á góðum bókmenntum og misheppnuðum. En hvers virði er slík aðferð við að fjalla um bókmenntir? ¬Það er frægt, að Njála hefur verið endursögð svo: ,,Bændur flugust á”. Mér verður ævinlega ógleymanlegt námskeið fyrir leiðsögumenn, þar sem kennaranum, garnalreyndum í starfi, tókst að endursegja Laxdælu sem hina herfilegustu Hollivúddvellu. Eða hvernig kæmi útúr hessari síu meistaraverk franskra bókmennta á 20. öld, ef ekki evrópskra, Í leit að horfinni tíð eftir Marcel Proust? Á 3.500 bls. gerist eiginlega ekkert, nema hvað maður hittir mann, fer í veislur, verður skotinn í stelpu, og missir hana frá sér. Og persónur eru ekkert merkilegri en gengur og gerist.
,,En, segir ímyndaður andmælandi minn, ,,til að dæma um bókmenntagildi verksins höfum við einmitt þiálfaða sérfræðinga, sem geta sagt okkur hvað sé best i þessu mikla framboði jólabókanna”.
Síst skal ég mæla því í mót, að ritdómarar séu yfirleitt gáfað fólk, viðlesið, smekklegt og skilningsríkt. En öllum getur skjátlast, einkum ef þeir stöðvast við fyrstu hughrif. Ëg læt nægja sem dæmi um það, að Dagur Sigurðarson sagði að mjög litið hefði verið skrifað um þrjár fyrstu bækur hans, en um þá fjórðu það, ,,að lítið var en lokið er”. Eftir á að hyggja er það einmitt í þeirri bók, Níðstöng hin meiri, sem Dagur tekur flugið. Áreiðanlega er hann það skáld sinnar kynslóðar, sem einna sérstæðasta tóninn hafði, allt frá upphafi, og jafnframt sá, sem mest áhrif hefur haft á ljóðskáld sem síðar komu fram. En ritdómarar tóku hann ekki alvarlega, allir gapandi yfir Hannesi Péturssyni og Þorsteini frá Hamri, Ástæðan er augljóslega sú, að þau skáld voru miklu aðgengilegri en Dagur, nær þeim skáldskap sem menn höfðu vanist. Ëg ætla ekki að bera þessi skáld saman að öðru leyti hér.
En það er hætt við yfirborðslegri afgreiðslu bóka egar menn vinna undir
álagi, og það er alkunna, að ritdómar eru flestir skrifaðir á stuttum tíma, og liggur
á að skila þeim. Þá er auðveldast að fjalla um kunnuglega hluti, og hætt við að nýsköpun veki setningar sem hefjast á: ,,Eg fæ ekki séð, ,,Ég skil ekki, ,,Mér er ekki ljóst hvað fyrir skáldinu vakir með þessu — ef það er þá nokkuð”. Þetta samtandsleysi þarf alls ekki að vera skáldinu að kenna, heldur getur hitt valdið, að ritdómara gafst ekki tóm til íhygli. Ti1 að mæta þessari hættu, stakk ég uppá því, fyrir einum fjórum árum, að dreifa þessu verki á fleiri ritdómara, svo að hver tæki ekki nema fáeinar bækur. Í þá átt hefur þróunin stefnt síðan, svo mér mætti núa því um nasir nú, að ég hafi tekið í mesta lagi fyrir síðustu jól, sex bækur. Mér til málsbóta færi ég, að ég gerði þá ekkert annað í tæpar tvær vikur, og þekkti eina bókina vel fyrir. Annars var ekki ætlun mín að fara út í neinn mannjöfnuð hér. Aðalatriðið er ekki hve lengi ritdómarjnn situr yfir bókinni, heldur hitt, að hann tileinki sér skipuleg hlutlæg vinnubrögð. Impressjónisminn er háskalegur, hlutlæg könnun verksins er óhjákvæmileg forsenda þess, að um það verði dæmt af öryggi Og það er jafnframt forsenda þess, að menn hafi eitthvað að segja. Því ef ritdómarinn segir aðeins frá yfirborðslegum áhrifum bókarinnar á sig, þá vilja verða miklar endurtekningar frá einum ritdómi til annars. Og það er ekki hægt að svindla lengi í skjóli skólalærdóms og aìrnenns andríkis. Lesendur ritdóma eru að leita upplýsinga um nýútkomnar bækur, og þeir átta sig á því, fyrr eða síðar, ef slíkt er ekki í blaðinu að hafa. Ástráður Eysteinsson skrifaði ítarlegri grein um þetta efni í Tímariti Máls og rnenningar, 1982. Hann leggur þar áherslu sömu atriði og ég hér, en það að auki á að ritdómari geri grein fyrir sínum persónulegu forsendum, t.d. afstöðu til þjóðfélagsmála og listrænum smekk.
Til að nálgast hlutlæga dóma verður því að skoða skáldverkin kerfisbundið, greina eðlisbætti þeirra. Um starfsaðferðir við slík verk eru til útbreiddar handbækur á íslensku, einkum eftir Njörð Njarðvík. Ëg ætla auðvitað ekki að endursegja þær hér í kvöld. Satt að segja býður aðferðin uppá töluvert svigrúm, eftir því hvað hverjum og einum virðist fróðlegast að kanna — því þótt greinargerð ritdómarans þurfi að vera hlutlæg, hlýtur hún alltaf að vera takmörkuð: dregnar eru upp helstu útlínur margbrotins verks, ritdómarinn talar eingöngu til vitsmuna lesenda um skáldverk sem talar ekki síður til tilfinninga þeirra. Sé skáldverki líkt við sveit eða hérað með hæðum og dölum, vötnum og skógi, fuglasöng og gróðurangan, þá er ritdómarinn eins og kortagerðarmaður. Vissulega eru þess ýmis dæmi, að eitt skáldverk kvikni af lestri annars, að nokkurskonar gagnrýni verði upphaf listsköpunar. En við slíku er alls ekki hægt að búast þegar gagnrýnandi er beðinn að skrifa um tiltekna bók, sem fyrst, og ekki lengra mál en tiltekinn fjölda af vélrituðum síðum. Listaverk skapa menn því aðeins og þá aðeins, að þeir séu frjálsir að fylgja duttlungum sínum hvert sem vera skal í verkinu. Enda kaupir enginn dagblað í von um að finna þar listaverk, heldur i leit að upplýsingum og afþreyingu. — Annars hafa einmitt skáld oft skarað framúr í hlutlægri gagnrýni, sjá t.d. gagnrýni Einars Ben, sem víða er til (Laust mál, Óbundið mál).
Í umfjöllun um smásögur hefi ég reynt að átta mig á helstu andstæðum, einnig á því, hverju er helst Iýst, hvernig, og til hvers lýsingarnar muni vera. Ennfremur þarf að skoða hlutverkaskipan persóna, og byggingu sögunnar, eða efnisröð. Síðan er að reyna að átta sig á því hvernig þessir þættir tengjast, hvernig þeir orka hver á annan. Sama gildir um skáldsögur, nema hvað þar er oft erfiðara að eiga við bygginguna. Þetta hefst sem ósköp frumstætt krot útá spássíur, síðan reyni ég að endursegja í einni eða tveimur setningum atburðarás hvers kafla, gera töflu um hvaða persónur koma fram í hvaða kafla, og hvað þær gera helst markvert þar eða segja. Hvar gerist hvaða atburður, hve Iangur tími líður í kafla, milli kafla og í verkinu í heild. Eftir þessa jarðbundnu athugun er hægt að fara að draga saman um hvern þátt fyrir sig. um einstakar persónur og um samspil þeirra í heild, um framvindu sögunnar, um endurtekningar, minni, o.fl. Verkið þarf að Iesa tvisvar eða þrisvar.
Um ljóðabækur gegnir nokkuð öðru máli. Um alllangt skeið hafa skáld raunar gert meira að því að yrkja samstillta bók en að hinu, að safna í bók kvæðum ortum á löngum tíma í allar áttir, ef svo mætti segja. Samt hefi ég ekki enn lent á ljóðabók sem ég teldi reynandi að gera skil sem heild, í dagblaði, því hvert ljóð er sjálfstætt verk, oft margbrotið, og þau eru nokkuð mörg í meðalstórri ljóðabók. Ëg krota á spássíur athugasemdir um ljóðmyndir, um byggingu kvæðis, og samhengi innan ljóðabálks ef um slíkt er að ræða. Síðan þarf ég helst að láta þetta liggja í gerjun, a.m.k. í viku. Þá er hægt að semja ritdóminn, og tíni ég þá fyrst til það sem ég finn markvert sameiginlegt kvæðunum, í meira eða minna mæli, en reyni síðan að birta einhverja greiningu á einu kvæði: að sýna þá hvernig myndir þess eru gerðar, og hvaða hlutverk þær hafa í kvæðinu, og fjalla um byggingu kvæðisins að öðru leyti. Það segir sig sjálft, að auðvitað er svona ritdómur víðsfjarri því að gera ljóðabók skil, og ég segi frá þessum starfsaðferðum mínum vegna þess eins að ég tók að mér að koma af staö umræðum um þetta mál hér í kvöld. Áreiðanlega mætti margt betur gera, og væri þá gaman að heyra ábendingar um það hér á eftir. En fyrst er að víkja að öðru efni, hve langt á að ganga í þessa átt í dagblöðum? Nýlega hélt vinsæll skáldsagnahöfundur því fram, að greiningar skáldverka ættu að sönnu heima
í tímaritum, en ekki í dagblöðum. Nú sagði skáldið ekki hversvegna hún gerir þennan greinarmun, og verðum við þá að láta okkur nægja getgátur, nema hún kjósi að skýra þetta nánar. Það blasir auðvitað við góð og gild ástæða til að leggja ekki mikla vinnu í dagblaðsgrein: hún er horfin af sjónarsviðinu tveimur dögum eftir birtingu, og flestum gleymd eftir fimm daga. Hinsvegar heldur upplýst fólk saman tímaritsheftum, og 1es stundum löngu eftir birtingu, en alla jafna af meiri íhygli en dagblöðin, að því er almennt er álitið. Svo satt sem þetta er, þá eru þessir tímarita- lesendur þó miklu fámennari hópur en sá sem dagblöðin les. Við eigum valið milli útbreiðslu og varanleika. En hve mikill hluti blaðalesenda les ritdómana í þeim, eða önnur menningarskrif? (Um 40% skildist mér á Jóhanni Hjálmarssyni, skv. könnun Mbl.). Er einhver hámarkslengd á slíkum greinum, sem fáir blaðalesendur nenna að fara framyfir? Það væri ekki bara gaman, heldur líka gagnlegt, að fá klókan félagsfræðing til að grafast fyrir um þetta. Almennt er álitið, að lesþolið sé meira um helgar en virka daga. En ég hefi alltaf litið á það sem rakalausan hleypidóm, að fólk geti yfirleitt ekki lesið lengur en þrjár mínútur samfellt mál í blaði, og þá helst hneykslisfréttir. Þetta hverfula prentmál er okkar vettvangur, og okkur ber að rækja hann af nokkrum tilraunavilja og af fullri virðingu fyrir lesendum. Við gerum þá ekki ráð fyrir neinni þekkingu á bókmenntum, þótt ýmsir lesenda hafi hana til að bera, en við gerum ráð fyrir venjulegri lífsreynslu, skilningsvilja og dómgreind. Til að forðast það að dómurinn verði einhliða, þarf ritdómarinn að greina mikilvægustu þætti verksins og samtengingu þeirra í heild. Hitt er matsatriði, hve mikið af þessu á að birta í blaðinu. Það þarf að verða svo mikið, að lesendur geti gert sér nokkra heildarmynd af ritinu og skilið forsendur dómsins. Því markmið okkar hlýtur að vera að hjálpa fólki til að verða sjálfstætt í bókmenntamati, svo að það treysti ekki hara því sem skrifað stendur. Vegna þess er æskilegt að nota tækifærið til að miðla almennari fróðleik um bðkmenntir en þeim einum sem varðar umrædda bók beinlínis — svo fremi að þetta tvennt verði tengt á auðlesinn hátt, og fróðleikurinn íþyngi ekki ritdómi að ráði. Ástæðan er sú, að flestir þeir sem dagblöð lesa, koma áreiðanlega aldrei til með að lesa neina bókmenntafræði, en markföld reynslan sýnir, að fuIl þörf er á að hefja sem flesta upp fyrir þá frumstæðu afstöðu að leggja allt ritmál að jöfnu: kenna fólki að spyrja ekki fyrst og síðast um boðskapinn í skádverkum, eins og þau væru blaðagreinar. Með markvissri viðleitni í þessa átt ættum við smám saman að geta aðstoðað við að skapa almennt betri skilning á skáldskap en skáld eiga nú við að búa. Mætti þá þykja til einhvers barist, því hvað gætum við fremur gert til að bæta skáldskap þjóðarinnar og menningu?
Þetta eru háleit markrnið, sem ég set bókmenntagagnrýni í dagblöðum, og viðbúið að þau náist ekki í hvert sinn sem við stingum niður penna. En auðvitað er ástæðulaust að hafa áhyggjur af því, svo fremi markmiðið sé ljóst, sem við metum verk okkar eftir. En þá getum við heldur ekki lagað þau að neinum ððrum sjónar- miðum. Næst á eftir því að gera ekki nægar kröfur til sjálfra sín, hygg ég að versti löstur gagnrýnenda sé að gera ekki nægar kröfur til skálda, af vorkunnsemi. Það er skiljanlegt, að menn langi ekki til að ráðast á óviðkomandi fólk, sem engum hefur gert neitt, bara gefið út bók af sköpunargleði og áhuga á fögrum listum. Nei, en höfundur bað um ritdóm í blaðinu. Og ef rit hans sýnir enga hæfileika til skáld- skapar, er það þá greiði við hðfund að hvetja hann til að halda þessu áfram? Eða ef ritdómara sýnist höfundur setja skáldgáfu sinni óhæfilega þröngar skorður, á hann þá ekki að segja það, leiða rök að því? Oftar hefur höfundur haft kostnað af verki sínu en tekjur, oftast mikla fyrirhöfn. Það er skylda gagnrýnandans að draga ekkert undan. Hver annar yrði til að seja skáldinu sannleikann? Fjölskylda þess, vinir eða vinnufélagar? En raunar er höfundurinn manna líklegastur til að skilja sanngjarnar aðfinnslur. Jafnframt er þetta skylda gagnrýnandans við almenning, sem hann á að veita bókmenntauppeldi, og loks er það skylda hans við þann fjölmiðil, sem trúði honum fyrir verkinu — frekar en einhverjum öðrum — vegna þess að hann veifaði prófskírteinum, eða lét á annan hátt í það skína að hann væri þess umkominn að veita almenningi hlutlæga leiðbeiningu. Ef umhyggja fyrir sölumöguleikum rithöfundar leiðir gagnrýnanda til að veigra sér við því að sýna fram á galla rits, á kostar umhyggjan það, að hann gerir ekki úttekt á ritinu, heldur aðeins almenna umsögn, sem hlýtur að verða gagnslaus lesendum, fyrst hún er til þess gerð að fela skoðun ritdómarans. Slík skrif geta menn ekki komist upp með oft, þau verða ekki til að örva sölu á bókum, heldur falla dauð og marklaus talin.
Ég hefi hér reynt að lýsa því nokkuð, hversu mikilvægt starf ritdómara getur verið, ef rétt er skoðað, og getur orðið menningarlífi landsmanna mjög til þroska. — En þá kem ég að eilífðarmálum nútímans á Islandi, og það eru auðvitað kjaramálin. Um starf okkar má hafa samkeppni á tvo vegu. Það má Iauna svo vel, að færustu menn leggi sig alla fram, til að fá að sitja að starfinu. Og það má launa svo illa, að samkeppnin verði niður á við: hve litla og lélega vinnu er hægt að komast af með, svo samsvari þeim lúsarlaunum, sem til boða standa. Ég þarf víst ekki að útmála fyrir viðstöddum hvort kerfið er í gildi núna.

Erindi þetta var flutt á fundi Félags gagnrýnenda, 7. maí sl.
Höfundurinn er doktor í bókmenntum frá Lyon-háskóIa
Morgunblaðinu 1986