Líkingar ákvarða hugsun Á 18. öld komu fram menn Upplýsingar. Þeir fylgdu skynsemishyggju sem blómstrað hafði á öldinni áður, og trúðu því að fengi fólk réttar upplýsingar um hvaðeina, myndi það taka skynsamlegar ákvarðanir. Þögul forsenda þessa viðhorfs var auðvitað að allt fólk myndi hugsa á sama hátt, hefði það sömu upplýsingar. Nú er alkunna að þetta er firra, fólk hefur mjög mismunandi forsendur, og dregur skynsamlegar ályktanir út frá þeim ólíku forsendum. Sumir telja að einstaklingar skapi allt sem einhvers sé vert, aðrir álíta að slík verðmæti verði til í samstarfi. Sumt fólk hefur alist upp við einræði og aga í fjölskyldunni, getur því oft ekki hugsað sér að taka sjálfstæðar ákvarðanir, heldur fylgir hvers kyns valdboði og er sælast með það. Annað fólk sem fékk svipað uppeldi rís upp gegn hverskyns valdboði. En fólk sem elst upp við að börnum sé sýnd virðing, talað um fyrir þeim með rökum fremur en með boðum og bönnum, það verður eðlilega sjálfstætt frá blautu barnsbeini, sýnir sjónarmiðum annarra virðingu, og vill að ákvarðanir séu teknar lýðræðislega um sameiginleg mál. Málspekingurinn George Lakoff hélt nýlega fyrirlestur í Kaupmannahafnarháskóla. Þar rakti hann að hægristefnan í Bandaríkjunum – og víðar – byggist einmitt á einveldisviðhorfum. Þegar Richard Nixon bauð sig fram til forseta 1960 og aftur 1968, þurfti hann að höfða til alþýðu, fá atkvæði verkafólks. Og til þess lagði hann áherslu á „fjölskyldugildi“ (family values). En það voru einmitt hefðbundnar fjölskyldur, þar sem fjölskyldufaðirinn réð öllu, og börnin voru alin upp við strangan aga og hlýðni, virðingu fyrir yfirvöldum og kirkju, gamaldags biblíutúlkun og svo framvegis, við algera andstöðu við sjálfstæða hugsun. Lakoff hélt því fram að vinstrisinnum hefði gengið illa að standa gegn þessari afturhaldssókn – vegna þess að þau trúðu enn á hugmyndakerfi Upplýsingarmanna, að allir hlytu að komast að sömu niðurstöðum, ef þeir bara fengju sömu upplýsingar. Og hvernig fengu Nixon og félagar verkalýðinn til að snúast gegn verkalýðsfélögum? Þeir nýttu sér bakslag gegn sigursælli kvenréttindabaráttu og jafnréttisbaráttu blökkufólks og annarra dökkra innflytjenda frá Mexíkó og Mið-Ameríku. Nú urðu margir hvítir alþýðumenn hræddir um vinnu sína og samfélagsstöðu, þá var hægt að telja þeim trú um að þeim væri í hag að kjósa “lög og reglu”, þ.e. lögregluvald gegn þessu fólki, það sem hægrimenn kölluðu „frelsi“. Því væri rangt að þvinga fólk til að ganga í verkalýðsfélög, rangt að þau skyldu hafa vald til að stöðva framleiðslu verksmiðju sem ekki bauð verkalýðnum sæmileg kjör, auðherrann ætti auðvitað að hafa frelsi til að reka sitt fyrirtæki að eigin vild. Sömuleiðis ætti að ríkja frelsi í heilbrigðismálum og skólahaldi, öllum ætti að vera frjálst að stofna og reka skóla að eigin vild, sömuleiðis að reka sjúkrahús og bjóða þar þá þjónustu sem arðbær gæti talist. Trúin á strangt föðurvald mun valda því að tengja þetta við frelsi ríkisstjórnarinnar til að hervæðast fyrir ógrynni skattfjár og nota her sinn til að ráðast inn í lönd sem ekki byðu olíu á nógu lágu verði og setja þar upp leppstjórn í stað óþægra ríkistjórna. Íslenskum lesendum þessa mun þessi málflutningur nauðakunnugur, nógu lengi hefur hann dunið á okkur. En auðvitað er þetta versta firra. Til þess að atvinnulíf geti þrifist í landinu, hvað þá annað mannlíf, þarf almenna skólaskyldu sem tryggir að allir kunni að lesa, skrifa og reikna, helst líka að nota tölvur og annan algengan búnað. Sömuleiðis þarf ríkið að tryggja að fólk svelti ekki í hel, verði það atvinnulaust, að það fái lækningar við sjúkdómum og slysum, eftir því sem gerlegt er hverju sinni. Það þarf ekki að vera krati, hvað þá kommi, til að aðhyllast þessi viðhorf, bara að vilja halda þjóðfélaginu gangandi án mikilla kreppna eða áfalla. Enda eru flestir íslenskir stjórnmálamenn sammála um þetta, það eru ekki nema öfgafyllstu sérvitringar, bókstafstrúarmenn, sem boða bandarísku lausnina, þar sem milljónir fólks er húsnæðislaust og getur ekki leitað sér lækninga, þurfi þess, þær eru alltof dýrar. Lakoff heldur því fram að hugtök séu njörvuð í heilafrumunum. Fái hugtök eins og „skattaánauð“, „þrældómur rískisrekstrar“ og þvílík að breiðast út, þá sé fólk fangar þessara hugtaka, og geti ekki hugsað út fyrir þau. Ég vil leyfa mér að bæta við íslenska orðinu „fjórflokkurinn“. Enda þótt allir geti séð að mikilvægustu ágreiningsmál íslenskra stjórnmála séu hvort þjóðin eigi að borga „Ísbjörg“, þ.e. skuldir íslenskra fjárglæframanna erlendis; um hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru í stað krónu, um hvort viðhalda eigi kvótakerfi fiskveiða eða umskapa það, og enda þótt allir geti séð að um þessi mál eru helstu stjórnmálaflokkar landsins ósammála, þá heldur sumt fólk áfram að þvarga um „fjórflokkinn“. Greinilega mætti tala um alvarlega heilaskemmd þar, þó ekki ólæknandi, vona ég. Allur byggist málflutningur Lakoffs á kenningum hans um líkingar (metafórur). Hann rekur að þær byggist ekki á orðum, eins og margir hafi talið, heldur á hugmyndum sem séu til utan tungumálsins. Við tölum um fætur á fólki og dýrum, en segjum einnig stólfætur, borðfætur, fjallsfótur, hagfótur. Ævinlega er þessi hugmynd höfð um eitthvað sem er undirstaða, ber annað uppi. Víðsvegar um veröldina, hvaða tungumál sem fólk notar, talar það um ástasamband eins og ferðalag – „ þau voru samferða í lífinu, þau stefndu að sameiginlegu markmiði, nú ók annað þeirra út af, “bátur þeirra steytti á skeri, – og svo mætti lengi telja. Upp er sagt um það sem er gott, niður um vont, sótt er fram, samband er hlýlegt – því í bernsku fengum við hlýju í móðurfaðmi, og svo mætti lengi telja. Lakoff sagði frá ýmsum tilraunum sem sýndu hve líkamlegar þessar líkingar voru. Hópi var skipt í tvennt og helmingurinn beðinn að rifja upp góðar móttökur sem hann hafði fengið á nýjum stað, en hinn helmingurinn átti að minnast slæmra móttakna. Síðan voru allir beðnir að giska á hitastigið í herberginu sem allir voru í. Þar munaði 5 stigum á Celsíus, sem þeim þótti kaldara sem minntust slæmra móttakna! Enn var hópi skipt í tvennt og helmingurinn beðinn að hvísla einhverju jákvæðu að nærstöddum, um einhvern viðstaddan, en hinn helmingurinn að hvísla einhverju neikvæðu um hann. Á eftir mátti fólkið velja um gjöf, að fá annað hvort kúlupenna eða handþurrku. Og hverjir skyldu hafa valið handþurrkuna? Þeir sem illu hvísluðu, auðvitað! Í annarri tilraun gafst illhvíslurum kostur á að þvo sér um hendur, en áður og á eftir voru þau spurð hvort þau fyndu til sektarkenndar. Já, það gerðu ýmsir illshvíslarar áður, en eftir handaþvottinn var sektarkenndin horfin! Enn sannast líkamlegur grundvöllur tilfinninga. Lakoff lagði áherslu á að líkingar sem móta hugsun fólks raðist í kerfi. Þannig geti sumir kratar verið vinstrisinnaðir í félagsmálum, en hægrisinnaðir í efnahagsmálum. Og eitt kerfið geri annað óvirkt. Það geti ýmsir kannast við, beri þeir saman hugsunarhátt sinn á skemmtistað laugardagskvöld og svo hvernig þau hugsuðu morguninn eftir! Oft talar fólk um rökhyggju sem andstæðu tilfinninga. En þetta byggist hvað á öðru. Gerðar voru tilraunir á fólki sem vegna heilaskaða hafði ekki tilfinningar, en hélt minningum, greind, málhæfni o.s.frv. Það gat þá ekki skilið tal um gott né illt, hvað þá tekið afstöðu til þess hvað væri æskilegt. Það hafði misst dómgreind, það gat ekki metið afleiðingar gerða sinna eða ákvarðana. Um þetta fjallar einnig Stefán Snævarr í bók sinni Metaphors, Narratives, Emotions. ..sem brátt birtist aftur, bls. 296-7). Sjálfur vék ég að kenningum Lakoff og fleiri um líkingar í riti mínu Seiðblátt hafið (Kbh. 2008, bls. 133 o.áfr.). Af öllu þessu má álykta að nauðsynlegt sé fólki að vera gagnrýnið á hverskyns hugtök sem það hefur alist upp við. Það er eina leiðin til að tryggja sér sjálfstæða hugsun. Stundum er hæðst að “pólitískri rétthugsun”, en hún er bara tilraun til að brjótast út úr viðjum þrælkandi hugtaka. Veltið bara fyrir ykkur hvað felst í orðum svo sem “kynvilla”. “frumstæðar þjóðir” og “kveneðli”, og þið sjáið að þessi orð krefjast þess af ykkur að þið fallist á ákveðin viðhorf, sem ekki hafa verið rökstudd. 25.6,2012

Straumhvörf dönsku ríkisstjórnarinnar Nú í maílok lagði danska ríkisstjórnin fram frumvarp um breytingar á skattalögum. Þær eru margháttaðar. Ríkasta fólkið á að fá minna í ellilaun og barnabætur, sem hingað til hafa verið jöfn til allra. Mun meiri athygli vekja þó aðrar breytingar. Svokallaður toppskattur var 15% á tekjur yfir 409.000 danskar krónur árlega, en þetta þrep hækkar nú um 58.000 krónur, í 467.000 krónur, svo fjórðungur milljónar dana losna við þann skatt. Og hvernig á að fjármagna þetta? Með því að lækka atvinnuleysisbætur og félagsaðstoð til öryrkja, ellilífeyrisþega og því um líkt, um þrjá milljarða danskra króna árlega, þannig að þær fylgi hækkunum verðlags frekar en launahækkunum. Sagt er að þetta fólk muni halda kaupmætti sínum, en reiknað hefur verið út að það missi að meðaltali 13.000 danskar krónur árlega. Réttlæting ríkisstjórnarinnar er að það eigi að borga sig að vinna, frekar en að lifa á bótum og styrkjum. Þetta stenst ekki með nokkru móti. Atvinnuleysisbætur eru mest 60% launa, svo tekjuskerðingin við atvinnumissi er mikil, 40%. Hver kysi það? Fjöldi manns hefur beðið um skýringu á því hvernig þessi tekjumissir hundruða þúsunda eigi að fá fleiri í vinnu – þegar atvinnulausir eru nær 200 þúsund manns! Ekki fæst svar við því. Þessar tillögur ganga þvert gegn kosningaloforðum krata og SF. Þegar íhaldsstjórnin þrengdi hag atvinnuleysingja og öryrkja fyrir ári, lofuðu vinstriflokkarnir að breyta þessu til fyrra horfs, um leið og þeir kæmust til valda. En nú ganga þessir flokkar lengra í kjaraskerðingum alþýðu en íhaldsstjórnin þorði. Þegar Søren Pind, þáverandi undirborgarstjóri íhaldsflokksins Venstre, boðaði þvílíka stefnu, réðst flokksbróðir hans, Anders Fogh Rasmussen forsætisráðherra á hann á flokksþingi, og sagði að slíkar bótaskerðingar kæmu ekki til greina. En nú leggur skattaráðherra SF þær fram! Þessar tillögur eru stríðsyfilýsing gegn stuðningsflokki ríkisstjórnarinnar, Einingu (Enhedslisten). Sá flokkur var stofnaður úr smáflokkum maóista, stalínista, trotskista og vinstrisinnaðra flippara fyrir tveimur áratugum. Hann komst á þing þegar SF féllst á Edinborgarsamkomulagið um aukin völd Evrópusambandsins. Lengi lá El við inngangstakmörkin í þjóðþingið, 2%. En flokkurinn þrefaldaði félagatölu sína, kjörfylgi og þingmannafjölda við kosningarnar nú í september síðastliðnum. Þetta sýndi sig á flokksþingi fyrir tveimur vikum, þar voru svo margir kjörnir fulltrúar, að gestir komust ekki inn. Margir blaðamenn voru þar þó, og væntu mikillar sundrungar milli byltingarsinna og fylgismanna hægfara umbóta sem kæmu nú frá SF. Slíkar andstæður eru vissulega í El, en flokksþingið gekk þó einróma gegn hægristefnu núverandi “rauðu” ríkisstjórnar, og hét því að greiða aldrei atkvæði með fjárlögum sem skertu hag alþýðu. Nú leggur El ofurkapp á að fá verkalýðshreyfinguna til að mótmæla áformum ríkisstjórnarinnar. En hún notar sér andstæður verkafólks í vinnu og atvinnuleysingja, elur á þeim andstæðum með þessum tillögum. Ríkisstjórnin vissi því vel að með þessum tillögum sínum myndi hún missa stuðning El, sem er þó nauðsynlegur til að fá fjárlög samþykkt. Þetta er nú ekki bara vegna þess að einn stjórnarflokkurinn, Radikale venstre, er borgaralegur flokkur, sem vill bæta hag fyrirtækja og auðmanna á kostnað almennings. Ég sé ekki betri skýringu á þessu en þá, að forsætisráðherrann, Helle Thorning Smith, er alltaf að tala um “breitt samkomulag, yfir miðjuna”. Og vissulega eru slíkar ráðstafanir líklegri til varanleika en þær sem knúðar eru fram með fárra atkvæða meirihluta, gegn harðri andstöðu. Á hinn bóginn mætti spyrja hvernig núverandi ríkisstjórn ætti að aðskilja sig frá íhaldsstjórninni áður. Ég sé ekki annan mun en þann, að krötum tekst að halda verkalýðshreyfingunni niðri gagnvart kjaraskerðingum sem íhaldsstjórnin annaðhvort þorði ekki að stinga upp á, eða gafst upp á vegna andstöðu verkalýðshreyfingarinnar. En með því að fæla El frá, hefur ríkisstjórnin ofurselt sig hægriflokkunum, hún á líf sitt undir þeim. Danski lýðflokkurinn hefur líka sagt að hann vilji gjarnan styðja ráðstafanir ríkisstjórnarinnar, en það kosti – ráðstafanir gegn innflytjendum. Lars Løkke Rasmussen, fyrrverandi forsætisráðherra íhaldsstjórnarinnar, heitir líka stuðningi við kjaraskerðingar núverandi stjórnar, en þá kosti það auknar skattalækkanir fyrirtækja og hátekjufólks. Fái ríkisstjórnin ekki fjárlagafrumvarp sitt samþykkt í haust, og EL ekki vill tryggja það, þá ræður Lars Løkke því hvenær núverandi ríkisstjórn fellur, og hann tekur við. Ég spái því að núverandi forsætisráðherra Dana fái eftir eins árs valdatíma viðurnefnið Helle klúður í Danmerkursögunni. Miklar sveiflur hafa orðið á kjörfylgi í Danmörku. Einkum hefur fylgi flust skyndilega milli Íhaldsflokksins og Radikale Venstre, enda erfitt að átta sig á blæbrigðum stefnu í örtröðinni á miðju danskra stjórnmála. Nýr flokkur, Ny Alliance, var stofnaður af þremur þingmönnum frá þessum flokkum fyrir fáeinum árum, og rauk þegar upp í 20% fylgi út á það eitt að vilja skerða áhrif Danska lýðflokksins (Dansk Folkeparti). En smámsaman kom í ljós að flokksstofnendum hafði láðst að ná samkomulagi um nokkuð annað. Hrundi flokkurinn svo niður í skoðanakönnunum, en náði samt 5 þingmönnum í eftirfarandi kosningum. En þeir fóru skjótlega hver í sína áttina. Eftir er Anders Samuelsen sem ásamt fleirum stofnaði annan flokk, Liberal Alliance, öfgaflokk nýfrjálshyggju, eins og nafnið bendir til. Hann fékk nær tug þingmanna í síðustu kosningum, mest óþekkt fólk. Þess er og skemmst að minnast hvernig SF rauk upp í skoðanakönnunum, úr 6% í 20% fyrir tveimur árum. En nú er sá flokkur aftur kominn í 6% og á leið niður. Verði kosningar bráðlega stefnir í afhroð fyrir stjórnarflokkana, krata og SF. Eitthvað af fylgi þeirra mun fara til Einingar, sem nú er spáð 15 þingmönnum í stað 12. Íhaldsflokkurinn beið afhroð í september, og hefur ekki vakið athygli síðan. Hann gæti hreinlega fallið út af þingi. En skoðanakannanir sýna að vonsvikið verkafólk snúist nú að Venstre – flokki auðmanna! Það yrði ekki í fyrsta sinn sem alþýðufólk – sem sér ekki aðra möguleika en núverandi ástand – kýs kúgara sína. Oft leiðir þetta hugarfar til rasisma, hvítt alþýðufólk heldur að hörundsdökkt alþýðufólk séu þess sönnu óvinir, frekar en auðherrarnir. Lausnin er einungis sú að sýna fólki fram á samhengi hlutanna undir auðvaldskerfi. 30.5.2012

Andi tónlistar Þegar fyrstu verk rússneska tónskáldsins Tjækofskís (1840-1893) heyrðust, dáðust menn að þeim karlmannlega þrótti sem einkenndi þau. En svo spurðist að höfundurinn væri hommi, og þá þóttu sömu tónverk vera bæði kvenleg og eitthvað sjúklegt við þau. Og líklega bráðsmitandi, fólk veit á hvað það hættir, horfi það á Svanavatnið eða hlusti á hljómsveitarverk Tjækkofskís. Ekki tókst þó að benda á neitt sérstakt því til staðfestingar, enda er samkynhneigt fólk jafnmargvíslegt og gagnkynhneigt. Algengur fordómur er auðvitað að hommar séu kvenlegir en lesbíur karlmannlegar, en þótti einhverjum Rock Hudson kvenlegur? Þetta tröll duldi samkynhneigð sína og var staðall karlmennsku í Hollywoodkvikmyndum áratugum saman. Ekki er hér rúm fyrir fleiri dæmi, en aldrei hefur neinn getað bent á sérstakan ”anda samkynhneigðar.” Miklu þrálátara hefur þó ruglið verið um annað tónskáld, Richard Wagner (1813-1883). Vegna þess að bandarískar stríðsmyndir hafa mjög misnotað tónverk hans, sérstaklega valkyrjureiðina í upphafi þriðja þáttar óperunnar Valkyrjan, þá hafa margir tengt þessa tónlist við nasismann, talið tónverk Wagners þrungin anda nasismans – enda þótt tónskáldið létist hálfri öld áður en nasistaflokkurinn var stofnaður. Fræg eru ummæli Woody Allen að hvenær sem hann heyri tónlist Wagners, langi hann til að ráðast inn í Pólland. Furðumargir taka þessa aulafyndni alvarlega, og vonandi ekki bara af því að Woody Allen er heimsfrægur. Þeir sem þekkja verk Wagners vita að þau eru öðru fremur kristileg. Og er spaugilegt til þess að vita, að þessi gjálífi og lausláti maður skuli bera fram boðskap sjálfsafneitunar og skírlífis í óperu eftir óperu, t.d. Tannhäuser, Parsifal. En auðvitað á fólk alltaf við Niflungshringinn þegar það sakar Wagner um nasisma. Sannleikurinn er sá að hann lærði íslensku til að geta samið þessa syrpu fjögurra ópera, hún er enda gerð á grundvelli Snorra-Eddu. Og hver sem kynnir sér verkið sér að þar er öðru fremur deilt á græðgi í auð og völd, sem ævinlega leiði til ófarnaðar. Kúgun á dvergum í fyrstu óperunni, Rínargulli, hefur verið túlkuð sem ádeila á arðrán á iðnaðaröreigum samtímans, en vissulega er það túlkun, umdeilanleg eins og aðrar. Nú eru óperur Wagners samsettar sem alhliða listaverk, spunnin saman úr leiklist, bókmenntum og tónlist. Og þar má þá frekar finna meiningu en í hreinum tónverkum. Samt hefur enginn nokkurn tíma mér vitanlega getað sýnt fram á neinn nasisma í verkum Wagners, hvorki gyðingahatur, einræðisdýrkun, þjóðrembu né annað. Raunar er þess að gæta að verk Wagners eru öðrum fremur fórnarlömb áráttu leikstjóra í ”að gera alveg nýja sviðsetningu, sem sýni áður vanrækta hlið á verkinu”. Auðvitað er þetta fyrst og fremst til að vekja athygli á leikstjóranum, til þess þarf hann að fjarlægjast fyrri túlkanir, hvað sem það kostar. Og það kostar stundum mikið. Sé ópera Wagners Lohengrin sviðsett með persónurnar í miðaldabúningi, þá er krafa verksins um réttborinn ríkisarfa til einræðis eins eðlilegur tíðarandi liðins tíma og sama krafa er í sögulegum leikritum Shakespeares frá því um 1600. En þegar persónur í nútímaklæðnaði eru látnar bera fram þessar miðaldahugsanir, þá orkar verkið eins og aðalfundur Nasistafélags Kópavogs og nágrennis. Sannleikurinn er einfaldlega sá, að tónverk segja ekki neitt, þau birta tilfinningar en ekki neinar yfirlýsingar. Og því síður birta þau stjórnmálaskoðanir eða stefnuskrár! Tónverk Johann Sebastian Bach (1685-1750) hafa verið kölluð kristileg. En þau eru það einungis í þeim skilningi að hann samdi þau fyrir þann atvinnurekanda sem þá var hvað auðugastur og gat borgað honum, oratoríur og kantötur á biblíugrundvelli, raunar var hann organleikari við kirkju. Ef til vill hefur hann verið einlægur trúmaður, hvað veit ég, en það birtist ekki í tónverkum hans, sem guðleysingjar svo sem undirritaður hafa mikla ánægju af. Enginn hefur mér vitanlega getað sýnt fram á neitt kristilegt (eða aðra stefnu) í sjálfri tónlistinni. Yfir einstökum köflum tónverka stendur (á ítölsku eða þýsku): hratt, glaðlega, hátíðlega, hægt, o.s.frv. En þetta eru bara leiðbeiningar höfundar um hvernig leika skuli verkið, segja ekkert annað. Tilfinningar eru sammannlegar, þær hafa allir, hvort sem þeir eru nasistar, kommúnistar eða eitthvað þar á milli. Sú tilfinning sem kölluð er trúhneigð er einnig sammannleg, tilfinnning fyrir æðra samhengi, sem maður sjálfur sé aðeins hluti af. Fyrir kemur að tónskáld hefur aðrar fyrirsagnir en leiðbeiningar um túlkun. Nefna má Hnettina eftir enska tónskáldið Gustav Holst (1874-1934). Þar bera einstakir hlutar titlana: Venus, Mars, Júpíter, o.s.frv. En því aðeins setur tónskáld slíka límmiða á verk sín, að verkin sjálf tjá ekki það sem titillinn segir! Er eitthvað lostafullt við tónverkið Venus, styrjaldarlegt við Mars, hátignarlegt við Júpíter? Kannski, en bara eins og tónverk láta slíkar tilfinningar í ljós, það eru engar sögur sagðar með þessum verkum, engar yfirlýsingar tjáðar. Með þessum pistli hefi ég aðeins viljað berjast gegn landlægum fordómum sem spilla fyrir nautn fólks af listaverkum. Hitt er augljóst að við höfum öll mismunandi reynslu og bakgrunn, og þá líka mismunandi viðhorf og smekk, bæði á tónlist og öðru. Því sögðu Rómverjar til forna að ekki væri deilandi um smekk. Nei, en svo sannarlega er ævinlega full ástæða til að berjast gegn fordómum. 20.3.2012

Sósíalíski lýðflokkurinn danski Þessi flokkur (SF) hélt ársfund sinn nú um helgina. Hann var stofnaður fyrir rúmri hálfri öld, þegar forysta danska kommúnistflokksins ætlaði að reka formanninn úr honum, Aksel Larsen. En hann varð fyrri til, sagði sig úr flokkinum og stofnaði þennan. Sá óx hratt, en kommúnistaflokkurinn skrapp saman, við innrás rússa í Ungverjaland, síðar í Tékkóslóvakíu, og við önnur áföll, alltaf stóð danski kommúnistaflokkurinn með “föðurlandi sósíalismans” og varð æ minni. Sósíalíski lýðflokkurinn minnir mikið á Alþýðubandalagið íslenska. Sósíalisma átti að koma á smám saman. Ég man að Einar Olgeirsson sagði svo ég heyrði til: “Ríkið á bankana og ýmis stórfyrirtæki, sósíalistar þurfa bara að ná þingmeirihluta, og þjóðnýta síðan svolítið meira. Þá er sósíalismi kominn”. Nærri má geta að eftir þessu höfði dönsuðu limirnir. En það fór nú á annan veg, Íhald, Framsókn og kratar skipuðu bankaráð, sem skipuðu bankastjóra. Til að fá lán í bönkum þurftu menn að hafa flokksskilrikin í lagi og hafa borgað í viðeigandi flokkssjóð. Sama gilti um verktaka hjá Reykjavíkurborg og herstöðinni, stöður hjá hinu opinbera, o.s.frv., spillingin var almenn og þótti sjálfsögð. Með öðrum orðum, ríkisrekstur í auðvaldskerfi gerir ríkjandi stjórnmálaflokka að mafíu. SF hefur á undanförnum árum gagnrýnt sósíaldemókrata frá vinstri, en gekk svo í bandalag með þeim fyrir ári, og stefndi að ríkisstjórnarmyndun með þeim. Flokkurinn mældist með 6% fylgi þegar núverandi formaður, Villy Søvndal, tók við, en var í stöðugri sókn og fór þegar fyrir þremur árum yfir 20% atkvæða í skoðanakönnunum, ívið meira en helsti stjórnarflokkurinn, Venstre. Nú átti SF að draga krata til vinstri, í samstarfinu. En í staðinn þurfti hann að slaka til við krata, til að samstarfið héldist. SF tapaði stöðugt fylgi á því, og beið afhroð í kosningunum. Stjórnarmyndun tókst svo við þingkosningar fyrir hálfu ári, en til þingmeirihluta þurfti þá einnig að hafa með “róttæka vinstriflokkinn” svokallaða, RV, en hann er borgaralegur flokkur, sem vill hygla fyrirtækjum á kostnað almennings. Þetta hefur orðið stefna ríkisstjórnarinnar, og eiga margir erfitt með að sjá hvernig núverandi ríkisstjórn ætti að aðgreinast frá þeirri fyrri. Hún hefur að vísu framkvæmt um helming kosningaloforða sinna á einungis hálfu ári, en það voru auðveldar ráðstafanir, svo sem að hækka afgjöld á óhollustu – áfengi, tóbaki og sætindum. Eftir eru erfiðu málin. Núverandi ríkisstjórn fylgir ákvörðunum fyrri stjórnar, að afnema eftirlaun, stytta tímabil atvinnuleysisbóta og segja upp fjölda manns hjá sjúkrahúsum, söfnum, skólum, vistheimilum, almennt hjá ríki og sveitarfélögum, þ.e. gera opinbera þjónustu mun verri. SF hafði þá stefnu að setja sérstakan skatt á fjármagnsflutninga, svokallaðan Tobinskatt. Hann yrði lágur, kannski 0,1% en gæti í senn orðið hemill á fjárglæfra þá sem orðið hafa svo dýrkeyptir mörgum, og þó um leið umtalsverð tekjulind fyrir Evrópusambandið. Einnig vildi SF leggja sérstakan skatt á milljónamæringa, sem ættu þannig að greiða fyrir almenningsvelferð frekar en að skera hana niður. Sömuleiðis ætti að skattleggja eigendur húsnæðis sem grætt hafa ótæpilega á “húsnæðisbólunni” alþjóðlegu, að verð fasteigna rauk upp, svo eigendur gátu tekið lán út á eign umfram skuldir, en vextir hafa verið og eru einstaklega lágir. Allt þetta hindraði stjórnarflokkurinn RV, jafnvel á ráðstefnu fjármálaráðherra Evrópusambandsins hindraði hann Tobinskatt. Aldrei þessu vant stóð nú hörð kosningabarátta um varaformannssætið undanfarinn mánuð. Sigurvegari varð skjólstæðingur formanns, ungur múrari, Mathias Tesfaye, hann hafði áður verið í Enhedslisten og þar áður í maóísku flokksbroti. Hann bauð sig fram undir því kjörorði að SF ætti að vera verklýðsflokkur fyrst og fremst, en hugsa síður um jaðrað fólk svo sem flóttamenn, bæklaða, atvinnulausa, aldraða o.þ.u.l. Ekki nóg með það, síðustu vikur boðaði hann að ríkisvaldið ætti að hætta stuðningi við óperur og konunglega leikhúsið, en styðja í staðinn fótboltaleiki, því “það er það sem fólkið vill”. Er þá endurrisinn Rindalisminn svokallaði, að hefja alþýðusmekk í auðvaldsríki til vegs og virðingar, því hann sé það sem koma skal, og eitt er heilbrigt. En Karl Marx og fylgismenn hans hafa alla tíð bent á að ríkjandi hugarfar í stéttaþjóðfélagi sé að viðhalda stéttaþjóðfélaginu. Það hugarfar drottni einnig með alþýðunni, svo þegar núverandi smekkur hennar og viðhorf séu höfð til öndvegis, þá sé bara verið að binda hana á bás auðvaldsins. En þetta er svo sem ekki fyrsta sinni að hægri stefna er réttlætt með yfirborði alþýðleika, nægir að minna á danska lýðflokkinn (Dansk folkeparti). SF getur ekki sett ráðstafanir ríkisstjórnarinnar fram sem ósigra sína, málamiðlanir. Vegna stjórnarþáttöku sinnar leiðist flokkurinn til að setja þær fram sem sigra sína, annars hlyti fólk að spyrja til hvers flokkurinn væri í ríkisstjórn. – Þetta benti Rósa Lúxembúrg á fyrir rúmri öld! – þegar sósíalisti tók fyrst sæti í borgaralegri ríkisstjórn, en það var í Frakklandi 1899. Útkoman verður alger ringulreið um stefnu SF, og af því leiðir stefnuleysi flokksins. SF getur ekki einu sinni hætt þátttöku í ríkisstjórninni vegna stefnuágreinings. Því hvað tæki þá við? Flokkurinn færi ekki að fella þessa ríkisstjórn til að koma íhaldsflokkunum aftur í ríkisstjórn. SF er fast í gildrunni. Aftur á móti hvessir Enhedslisten sig og segir að ef þessi ríkisstjórn skeri niður almannavelferð í samstarfi við borgaraflokkana, þá geti hún ekki reiknað með að EL samþykki fjárlög. Þá felli ríkisstjórnin sig sjálfa. SF hafði lengi stefnt að því að komast í ríkisstjórn, því þannig hefði flokkurinn áhrif. En það er mesti misskilningur. Ríkisstjórn auðvaldsríkis verður að “halda hjólum atvinnulífsins í gangi” – eins og það atvinnulíf nú er. Minnast má þess að fyrir þremur áratugum gafst kratinn Anker Jørgensen upp fyrir efnahagsvanda ríkisins, skuldir þess erlendis voru orðnar gífurlegar, þessi forsætisráðherra sagðist standa á brún hyldýpis. Samsteypustjórn undir forystu íhaldsformannsins Poul Schluter tók við, og hugði á hressilega kjaraskerðingu almennings. Verkalýðssamtökin taka slíku jafnan mótmælalítið og andstöðulaust þegar kratar eru í ríkisstjórn. En nú risu þau til andstöðu árum saman, og ríkisstjórnin komst ekki nálægt því eins langt og hún vildi. Þannig getur stjórnarandstaða orðið miklu árangursríkari en stjórnarþáttaka. SF er nú aftur komið niður í 6% fylgi eins og þegar Willy Søvndal tók við formennsku. Mikil andstaða er í flokkinum við forystu hans, þótt henni tækist að hafa hemil á landsfundinum um helgina. Og ekki fæ ég séð neina lausn á vandræðum flokksins, honum blæðir stöðugt út til Enhedslisten, sem nú mælist með mun meira fylgi en í kosningunum. 17.4.2012

Bókagerð í hnignun Svefninn langi 1987 (The big Sleep, 1939) eftir Raymond Chandler (1888-1959) er einhver frægasti reyfari heimsbókmenntanna, sígildur í dulúð og spennu. Aðalpersónan er einkaleynilögreglumaður, Philip Marlowe, eins og jafnan í sögum Chandlers. Hann hefur verið kallaður riddari á hvítum hesti, því þótt hann sé drykkfelldur og kaldhæðinn, reynist hann vera óeigingjarn, ekki síst í samskiptum sínum við konur. Hann er líka heiðarlegur og sjálfstæður, stenst allar mútutilraunir, hvort sem það er tilboð um fé eða kynlíf með fögrum konum. Myndrænar lýsingar staða og persóna eru meðal kosta verka Chandlers, og staðsetja þau kyrfilega í því sem lesendur kannast við. En dulúðin gerir þennan hversdagsleika spennandi. Fléttan er flókin, því margvíslegar persónur sækjast eftir hver sínu takmarki, og takast á. En aðalpersónan sér smámsaman í gegnum þessa flækju með hlutlægri athygli og sjálfstæðri hugsun, og leiðir þannig lesendur í gegnum myrkviðinn. Guðbergur Bergsson þýddi þetta verkaf nákvæmni og smekkvísi, það varð með fyrstu bókum í kiljuklúbbi Máls og menningar, 1987. Ég hafði áður lesið allar bækur Chandlers, en las þessa íslensku þýðingu fyrst nýlega. Og ég hefi aldrei séð bók sem var eins hraklega illa útgefin. Að minnsta kosti fjórum sinnum eru langir kaflar (8-12 línur) endurteknir (bls. 200, 208, 216, 224), hinsvegar vantar í textann (bls. 194, 201, 210, 218). Ekki sá ég að neinn ritdómur hefði birst um bókina, og spurði Forlagið hvort einhver hefði bent á þessa galla og úr þeim hefði verið bætt. En ég fékk svarið (í tölvupósti 11.2.2012): “Nei, mér vitanlega hefur þessi bók ekki verið prentuð eftir 1987. Og því miður er mér ekki kunnugt um ritdóma um hana.” Líklegasta skýringin á þessum óförum virtist mér vera að þetta var áður en höfundar og þýðendur fóru að skila texta sínum tölvusettum til útgefenda. Einar Kárason sagði í mín eyru ári áður að hann semdi allar sínar sögur með blýanti á pappír, og skilaði þannig til útgefanda, því of mikil vinna væri að vélrita eftir á eða tölvusetja, og sú vinna væri ekki borguð. Ég held að Rithöfundasamband Íslands hafi skömmu síðar (undir formennsku Einars) krafist aukagreiðslu til höfunda ef þeir skiluðu verki sínu á tölvutæku formi. Hvort sem Guðbergur svo hefur skilað handriti eða vélriti, þá giskaði ég á að hann hefði verið erlendis þegar bókin var sett. Setjarinn hefði flýtt sér – um of – og útgefandinn, Mál og menning, greinilega sparað sér prófarkalestur á þessum nýja bókaflokki, kiljum. En svo spurði ég Guðberg um þetta, og fékk þetta svar (í tölvupósti 13.2.2012): um Chandler er það að segja að ég sendi inn lauslega þýðingu í von um að MM hefði áhuga á útgáfu, en fékk ekkert svar. Þegar ég leitaði eftir því sögði þeir, tveir þekktir menn hjá MM, að bókin væri komin í prentun, yfirfarin af sérfræðingum. Mig langaði að sjá einhvers konar próförk og þá sá ég að þetta var öfugsnúið. Þeir sögðu að það gæti ekki verið vegna þess að sérfræðingar hefðu farið vandlega yfir þetta allt með orðabók yfir slang. Bókin var prentuð. Ég fékk ekki að breyta neinu. Bókin fór á markað, ég bað ekki um eintök og hef aldrei séð hana. Útkoman varð þetta eftirminnilega hneyksli, sem því miður er ekkert einsdæmi. Sigurður Hróarsson gerði kandidatsritgerð í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands, ”Eina jörð veit ég eystra” Halldór Laxness og Sovétríkin, 1986, um Sovétferðabækur Halldórs Laxness, en þær eru tvær, Í austurvegi, 1933, og Gerska ævintýrið, 1938. Sigurður sagði í mín eyru að hann hefði látið þetta alveg frá sér til forlagsins, Almenna bókafélagsins. Það gaf ritið út í kilju, og hefur líklega talið það ástæðu til að spara sér prófarkalestur. Því þessi bók er sennilega Íslandsmet í prentvillufjölda, og þótt það væri átalið á prenti (af mér í DV, 7.1.1987), þá bætti forlagið aldrei úr því. Verra er þó ástandið nú orðið. Alþjóðleg forlög krefjast þess að bókahandrit sem þau taka til útgáfu séu ekki aðeins tölvusett, heldur einnig í pdf-formi. En það merkir að ritið sé bæði prófarkalesið og umbrotið af höfundar hálfu, þ.e. efninu skipað niður á blaðsíður. Íslensk forlög eru ekki svona kröfuhörð, bæði Forlagið og Bjartur taka við útprentuðum handritum til skoðunar og prófarkalesturs, en Bjartur vill þó frekar pdf-skjöl. Endanleg útgáfa byggist svo auðvitað á tölvusetningu höfundar, leiðréttri. Höfundur getur ekki séð um prófarkalestur, hann sér ekki hvað stendur á tilteknum stað, því hann veit hvað þar á að standa, og sér varla annað. Það get ég borið um af eigin (sárri!) reynslu. Þessi krafa erlendis um frágengið, umbrotið handrit bitnaði til dæmis á nýlegu heimspekiriti Stefáns Snævars um líkingar og sögur (Stefán Snævarr: Metaphors, Narratives, Emotions. Their Interplay and Impact. (Consciousness. Literature & the Arts, 24). Rodopi, Amsterdam – New York 2010, 398 bls.). Stefán þakkar enskumælandi manni fyrir endurbætur á sínum enska texta, en þær þakkir eru næsta óverðskuldaðar, því hér er óvenjumikið um að orð vanti, þau séu rangt stafsett og fleira, um hundrað villur taldi ég. Yfirleitt má lesa í málið, en stundum verður það óskiljanlegt. Enn fremur verður að átelja þá alþjóðlegu tísku, sem birtist bæði í tilvitnuðu riti Sigurðar Hróarssonar og t.d. doktorsriti Sverris Tómassonar (Formálar íslenskra sagnaritara á miðöldum, Rvík 1988), auk t.d. rits danans Jørgen Dines Johansen Novelleteori efter 1945, en þeir birta tilvitnanir óþýddar á frummálinu. Þannig þurfa lesendur auk þess að kunna tungumál bókarinnar að vera vel að sér í ensku, þýsku og frönsku, ef ekki latínu. Með þessu lokar höfundur riti sínu fyrir skilning fjölmargra. Mér finnst þetta röng stefna, þegar fræðimaður hefur valið bút úr riti í tilvitnun, á hann að fara alla leið, “ljúka matreiðslu” og þýða þennan bút sem hann tekur í rit sitt, og gera þannig aðgengilegt innlendum lesendum. En neðanmáls ber að hafa frumtextann, skipti orðalag máli. Þar að auki mora þessar erlendu tilvitnanir hjá t. d. Sigurði og Dines Johansen í prentvillum. Þótt ástandið sé ekki eins slæmt á Íslandi og erlendis, held ég að höfundar verði að bindast samtökum um að verjast alþjóðlegri “þróun” og krefjast ævinlega prófarkalesturs utanaðkomandi, auk þess að líta jafnan sjálfir á lokapróförk. Annars er hætt við því að allt þeirra – og annarra – mikla verk verði unnið fyrir gíg. 2.4.2012

Túlkun skáldverka Í fyrri greinum mínum hér á Smugunni ræddi ég þá kenningu að smekkur alþýðu í auðvaldsþjóðfélagi væri vaxtarbroddur sósíalískrar menningar framtíðarinnar, því þá tæki alþýðan sjálf völdin, og því bæri hún nú þegar í sér heilbrigðan smekk. Ég leiddi rök að því að þessi kenning stalínista og krata væri bábilja, því hugmyndir sem réttlæta drottnun yfirstéttarinnar drottni í stéttarsamfélagi, einnig með alþýðunni, svo sem dæmin sanna. Því væri þessi stefna til þess eins fallin að kveða alþýðuna í sátt við auðvaldið. Enda er þessi kenning einnig kjarnaatriði nasismans, að alþýðusmekkur beri í sér djúpt þjóðareðlið. Því hömuðust bæði nasistar og stalínistar gegn sjálfstæðri listsköpun, boðuðu íhaldssemi í listum, hefðbundið form umfram allt (Menningarstalínismi, Smugunni 7.11.2011). Það þarf víðtæka byltingarbaráttu alþýðunnar til að losa hana undan klafa borgarlegra hugmynda. Margir hafa þá haft áhyggjur af því að vinsælar bókmenntir innræti alþýðu borgaralegar hugmyndir, og bindi hana þannig undir klafa auðvaldsins. Ég leiddi þá ennfremur rök að því að sjálfstæðar viðtökur skiptu mestu um áhrif listaverka á fólk, einnig stjórnmálaleg áhrif. Það þyrfti gagnrýnar viðtökur, gjarnan í samlestri fólks og umræðum, þar sem fólk gerði sér grein fyrir samhengi listaverksins, hvernig mismunandi þættir þess orka saman, og síðan því hugarfari, viðhorfum, sem í því ríkja (Róttækar bókmenntir, Smugunni 28.11.2011). Listaverkið getur afhjúpað ríkjandi hugarfar, enda þótt því sé alls ekki stefnt gegn því hugarfari, þannig getur t.d. íhaldssamt verk haft róttæk áhrif. Með þessu móti er þá hægt að fá sem mestan þroska af skáldverki. En hvernig á þá að túlka listaverk? Tökum hér dæmi af bókmenntatúlkun. Augljóst er að það er persónuleg lífsreynsla að meðtaka gott listaverk. Það helgast af því að skáldverk eru margþætt. Skáldsögur eru þættar saman úr persónusköpun, byggingu verksins, stíl þess, og fleira mætti telja, í ljóðum orkar saman hljómur, stíll, myndmál, bygging, o. s.frv., auðvitað verða heildaráhrif þessara verka persónuleg, verða ekki smættuð í röklega lýsingu á þeim, einfalda endursögn t.d. Er þá skilningur verksins og túlkun ekki huglæg, verður það ekki túlkað að vild hvers og eins? Nei, svo dæmi sé tekið eftir Stefáni Snævar, ef túlkun skáldverks væri alfrjáls, mætti taka túlkun á Hrafnkels sögu Freysgoða og kalla hana fullgilda túlkun á Hamlet Shakespeares. Allir munu fallast á að það væri fráleitt. Sömuleiðis, ef einhver tæki upp á því að kalla Hamlet gamanleik, myndu flestir afgreiða þann túlkanda sem fífl og snúa sér að öðru. Prófsteinninn á góða túlkun er að hún geri grein fyrir helstu eiginleikum verksins, en mikilvæg einkenni þess stríði ekki gegn túlkuninni. Þannig má komast að niðurstöðu sem er sönn og rétt – amk. að sinni. Oft þróast skilningur fólks þó áfram í umræðum. Mér finnst vera áberandi tilhneiging hjá ýmsum bókmenntafræðingum nú að leggja sig fram um að koma með frumlegar túlkanir, að helga sér ákveðna aðferð sem aðrir hafi ekki sinnt, og skapa sér þar með sérstakt svið. Það virðist skipta þau mun meira máli en að túlkunin standist. Dagný Kristjánsdóttir spurði einu sinni í ritdeilu: “Hvað er oftúlkun?” Svarið hlýtur að vera: Það er túlkun sem stenst ekki athugun. Og þar vil ég nefna sem dæmi freudískar túlkanir hennar sjálfrar á Gunnarshólma Jónasar Hallgrímssonar og á Hvarfi séra Odds á Miklabæ eftir Einar Benediktsson. Ég hefi leitt rök að því að svo margt mæli gegn kynferðislegum túlkunum hennar á fyrirbærum í þessum kvæðum að þær standist ekki (í grein minni Skæðar kreddur og í bók minni Seiðblátt hafið, bls. 213f og 289f), hvorttveggja er á vefslóðum mínum. Auðvitað er ekkert að því að túlkandi beiti lærdómi og hugkvæmni á viðfangsefni sitt. Þvert á móti, það er til fyrirmyndar. Og enn betra ef langt er seilst, farið fjarri fyrri túlkunum, langsótt túlkun getur opnað nýjan skilning. En síðan ber jafnan að kanna styrk þessarar túlkunar, hvort hún standist samanburð við aðrar túlkanir. Sé þess ekki gætt, er hætt við að útkoman verði fimbulfamb, að túlkandi yrki hugaróra sína inn í textann sem túlka skyldi. Slíkt færir ekki skilning, verður bara tískuþvaður. Þorsteinn Þorsteinsson segir í grein (í TMM 4. hefti 2011) um mismunandi túlkun okkar tveggja á Tímanum og vatninu eftir Stein Steinar, að ég boði túlkun fyrir fræðimenn, þar sem hann hinsvegar túlki fyrir almenning. Þetta er fráleitt. Auðvitað skrifa ég fyrir almenning þegar ég birti grein í fjölmiðli! Ég álít bara að almenningi beri að sýna þá virðingu að leggja fyrir hvaða rök túlkandi þykist hafa fyrir túlkuninni. Það er yfirlætislegt að setja bara fram sína túlkun rakalaust. Til þess að tiltekin túlkun skáldverks sannfæri, þarf hún að standast samanburð við aðrar túlkanir sama verks. Og það fannst mér einmitt vanta í t.d. túlkun Þorsteins á Tímanum og vatninu (í TMM 1, bls. 6-37), auk þess sem túlkun hans sniðgengur einmitt megineinkenni ljóðabálksins, það sem einkum aðskilur hann frá öðrum. Þessi ljóðabálkur bragar allur af mótsögnum og myndrænum lýsingum sem eru óskiljanlegar röklega. En Þorsteinn túlkar þær sem tilvísun til skynjanlegs umhverfis. Hvers virði er slík túlkun, sem virðir megineinkenni verksins að vettugi? Nú kunna einhverjir að spyrja: “Hvaða máli skiptir þetta? Má ekki fólk hafa sínar skoðanir? Engan drepur það, þótt skrítnar séu,” Vissulega er þetta háttalag ekki eins afdrifaríkt og þegar könnuðir í læknisfræði falsa rannsóknir og niðurstöður eins og gerst hefur hér í Danmörku (Penkowa, m.a.). En hér eru háskólakennarar í bókmenntum að þröngva einhliða túlkunum sínum á skáldverk án þess að huga að mótrökum. Hvílík fyrirmynd eru þeir nemendum sínum, hvernig rannsóknaaðferðir kenna þeir, hvernig meta þeir ritgerðir nemenda, hvernig prófa þeir þá? Og hvaða áhrif hefur allt þetta á menningu í landinu? Tilvitnuð rit: Dagný Kristjánsdóttir: Skáldið eina. (Undirstraumar 1999), bls. 15-29. Dagný Kristjánsdóttir: Sár Solveigar. (Undirstraumar 1999), bls. 77-85. Þorsteinn Þorsteinsson: Að lesa Tímann og vatnið. TMM 1.hefti 2011, bls. 6-37. Þorsteinn Þorsteinsson: Að gefnu tilefni. TMM 4.hefti 2011, bls. 108-109. Örn Ólafsson: Seiðblátt hafið. 2008 (sjá einkum bls. 213f, 289f og 345ff) Örn Ólafsson: Skæðar kreddur (Stína,2009, 2. hefti, bls. 141-150). Örn Ólafsson: Enn um Tímann og vatnið. TMM 3.hefti 2011, bls. 131-135. Seiðblátt hafið er eins og aðrar bækur mínar á vefslóðinni http://oernolafsbaekur.blogspot.com/ en greinar mínar á: http://oernolafs.blogspot.com/íslenskt 17.1.2012

Beðið um einræði Nýlega skrifaði ungt ljóðskáld grein hér í Moggann og óskaði þess að búa við einræði. Honum nægði þó ekki að óska þess sér til handa (hann hefði getað flust til Sádí-Arabíu eða eitthvað) heldur vildi leiða þetta yfir alla íslensku þjóðina. Þetta var skömmu fyrir fall Gaddafis, sem nú hefur reynst vera ríkasti maður heims, fjórfalt ríkari en Bill Gates. Og þá mesti þjófur heims. Það er alveg eins og við mátti búast. Einræði hefur nefnilega ævinlega í för með sér spillingu, því þá er ekkert eftirlit með valdhöfum. Þessum greinarhöfundi hefði nú verið nær að minnast helstu fjöldamorðingja 20. aldar, einræðisherranna Stalíns, Hitlers, Mússólíni og Francos. Varla var hann að biðja um stjórnarfar í stíl þeirra, þótt hann ekki útskýrði hvernig einræði ætti að varast það. En jafnvel friðsamari einræðisherrar eins og Danakonungar hér fyrrum á Íslandi, eða aðrir konungar á öldum áður báru með sér spillingu sem var alveg opinská og kerfisbundin. Þeim sem einræðis óska væri lítandi í Íslandssögu, ef ekki mannkynssögu, allar stöður voru veittar gæðingum ráðamanna, og allir þessir ráðamenn notuðu stöður sínar til að maka krókinn. Ljóðskáldið talar eins og barn sem biður um strangan pabba sem taki að sér stjórninga. En það er ekki eitt um þessa stefnu. Hún liggur í því þegar menn þusa um “fjórflokkinn” eins og enginn munur væri á helstu stjórnmálaflokkum. Má þó hvert mannsbarn vita að þeir eru ósammála um kvótakerfið í fiskveiðum, hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið, og hvort greiða skuli Ísbjörgu, eða þá hvernig. Eru þetta ekki helstu deilumál Íslendinga núna? Hvernig geta menn þá látið eins og þessi ágreiningur skipti ekki máli? Svar sumra er að óháð því eigi atvinnustjórnmálamenn allra flokka það sameiginlegt að sækjast eftir völdum. Ja, þó það nú væri! Í því felst alls ekki að þeir séu allir bara að tryggja afkomu sína. En til að berjast fyrir stefnumálum verða atvinnustjórnmálamenn að sækjast eftir völdum og tryggja þau. Það ætti hvert mannsbarn að geta skilið. Vissulega er þingræði ekki trygging fyrir góðu stjórnarfari. Það sýndi sig í Hruninu íslenska, atvinnustjórnmálamenn sem hefðu átt að hafa vit á efnahagslífinu, brugðust gersamlega. Þeir einkavæddu helstu banka, sem svo lánuðu eigendum sínum innistæður almennings, þeir lækkuðu bindiskyldu þeirra og lömuðu Fjármálaeftirlitið, þeir létu óreiðumenn vaða uppi alþjóðlega og setja íslensku þjóðina á hausinn. Mun skömm þessarra stjórnmálamanna uppi jafnlengi nafni þeirra. En lausnin er sannarlega ekki að afnema þingræði, heldur þvert á móti að efla umræður um stjórnmál, auka þátttöku almennings í þeim. Hvað vilja þeir sem um “fjórflokkinn” þusa? Halda þeir að Hreyfingin eða Borgaraframboðið sé eitthvað öðruvísi? Ef þeir vilja afnema þingræði, hvað á þá að koma í staðinn? Einhverskonar Mússólíni? Nógir munu frambjóðendur í starfið sem bíða eftir kalli ósjálfstæðra. Mbl. 26.10.2011