Andi tónlistar Þegar fyrstu verk rússneska tónskáldsins Tjækofskís (1840-1893) heyrðust, dáðust menn að þeim karlmannlega þrótti sem einkenndi þau. En svo spurðist að höfundurinn væri hommi, og þá þóttu sömu tónverk vera bæði kvenleg og eitthvað sjúklegt við þau. Og líklega bráðsmitandi, fólk veit á hvað það hættir, horfi það á Svanavatnið eða hlusti á hljómsveitarverk Tjækkofskís. Ekki tókst þó að benda á neitt sérstakt því til staðfestingar, enda er samkynhneigt fólk jafnmargvíslegt og gagnkynhneigt. Algengur fordómur er auðvitað að hommar séu kvenlegir en lesbíur karlmannlegar, en þótti einhverjum Rock Hudson kvenlegur? Þetta tröll duldi samkynhneigð sína og var staðall karlmennsku í Hollywoodkvikmyndum áratugum saman. Ekki er hér rúm fyrir fleiri dæmi, en aldrei hefur neinn getað bent á sérstakan ”anda samkynhneigðar.” Miklu þrálátara hefur þó ruglið verið um annað tónskáld, Richard Wagner (1813-1883). Vegna þess að bandarískar stríðsmyndir hafa mjög misnotað tónverk hans, sérstaklega valkyrjureiðina í upphafi þriðja þáttar óperunnar Valkyrjan, þá hafa margir tengt þessa tónlist við nasismann, talið tónverk Wagners þrungin anda nasismans – enda þótt tónskáldið létist hálfri öld áður en nasistaflokkurinn var stofnaður. Fræg eru ummæli Woody Allen að hvenær sem hann heyri tónlist Wagners, langi hann til að ráðast inn í Pólland. Furðumargir taka þessa aulafyndni alvarlega, og vonandi ekki bara af því að Woody Allen er heimsfrægur. Þeir sem þekkja verk Wagners vita að þau eru öðru fremur kristileg. Og er spaugilegt til þess að vita, að þessi gjálífi og lausláti maður skuli bera fram boðskap sjálfsafneitunar og skírlífis í óperu eftir óperu, t.d. Tannhäuser, Parsifal. En auðvitað á fólk alltaf við Niflungshringinn þegar það sakar Wagner um nasisma. Sannleikurinn er sá að hann lærði íslensku til að geta samið þessa syrpu fjögurra ópera, hún er enda gerð á grundvelli Snorra-Eddu. Og hver sem kynnir sér verkið sér að þar er öðru fremur deilt á græðgi í auð og völd, sem ævinlega leiði til ófarnaðar. Kúgun á dvergum í fyrstu óperunni, Rínargulli, hefur verið túlkuð sem ádeila á arðrán á iðnaðaröreigum samtímans, en vissulega er það túlkun, umdeilanleg eins og aðrar. Nú eru óperur Wagners samsettar sem alhliða listaverk, spunnin saman úr leiklist, bókmenntum og tónlist. Og þar má þá frekar finna meiningu en í hreinum tónverkum. Samt hefur enginn nokkurn tíma mér vitanlega getað sýnt fram á neinn nasisma í verkum Wagners, hvorki gyðingahatur, einræðisdýrkun, þjóðrembu né annað. Raunar er þess að gæta að verk Wagners eru öðrum fremur fórnarlömb áráttu leikstjóra í ”að gera alveg nýja sviðsetningu, sem sýni áður vanrækta hlið á verkinu”. Auðvitað er þetta fyrst og fremst til að vekja athygli á leikstjóranum, til þess þarf hann að fjarlægjast fyrri túlkanir, hvað sem það kostar. Og það kostar stundum mikið. Sé ópera Wagners Lohengrin sviðsett með persónurnar í miðaldabúningi, þá er krafa verksins um réttborinn ríkisarfa til einræðis eins eðlilegur tíðarandi liðins tíma og sama krafa er í sögulegum leikritum Shakespeares frá því um 1600. En þegar persónur í nútímaklæðnaði eru látnar bera fram þessar miðaldahugsanir, þá orkar verkið eins og aðalfundur Nasistafélags Kópavogs og nágrennis. Sannleikurinn er einfaldlega sá, að tónverk segja ekki neitt, þau birta tilfinningar en ekki neinar yfirlýsingar. Og því síður birta þau stjórnmálaskoðanir eða stefnuskrár! Tónverk Johann Sebastian Bach (1685-1750) hafa verið kölluð kristileg. En þau eru það einungis í þeim skilningi að hann samdi þau fyrir þann atvinnurekanda sem þá var hvað auðugastur og gat borgað honum, oratoríur og kantötur á biblíugrundvelli, raunar var hann organleikari við kirkju. Ef til vill hefur hann verið einlægur trúmaður, hvað veit ég, en það birtist ekki í tónverkum hans, sem guðleysingjar svo sem undirritaður hafa mikla ánægju af. Enginn hefur mér vitanlega getað sýnt fram á neitt kristilegt (eða aðra stefnu) í sjálfri tónlistinni. Yfir einstökum köflum tónverka stendur (á ítölsku eða þýsku): hratt, glaðlega, hátíðlega, hægt, o.s.frv. En þetta eru bara leiðbeiningar höfundar um hvernig leika skuli verkið, segja ekkert annað. Tilfinningar eru sammannlegar, þær hafa allir, hvort sem þeir eru nasistar, kommúnistar eða eitthvað þar á milli. Sú tilfinning sem kölluð er trúhneigð er einnig sammannleg, tilfinnning fyrir æðra samhengi, sem maður sjálfur sé aðeins hluti af. Fyrir kemur að tónskáld hefur aðrar fyrirsagnir en leiðbeiningar um túlkun. Nefna má Hnettina eftir enska tónskáldið Gustav Holst (1874-1934). Þar bera einstakir hlutar titlana: Venus, Mars, Júpíter, o.s.frv. En því aðeins setur tónskáld slíka límmiða á verk sín, að verkin sjálf tjá ekki það sem titillinn segir! Er eitthvað lostafullt við tónverkið Venus, styrjaldarlegt við Mars, hátignarlegt við Júpíter? Kannski, en bara eins og tónverk láta slíkar tilfinningar í ljós, það eru engar sögur sagðar með þessum verkum, engar yfirlýsingar tjáðar. Með þessum pistli hefi ég aðeins viljað berjast gegn landlægum fordómum sem spilla fyrir nautn fólks af listaverkum. Hitt er augljóst að við höfum öll mismunandi reynslu og bakgrunn, og þá líka mismunandi viðhorf og smekk, bæði á tónlist og öðru. Því sögðu Rómverjar til forna að ekki væri deilandi um smekk. Nei, en svo sannarlega er ævinlega full ástæða til að berjast gegn fordómum. 20.3.2012

Sósíalíski lýðflokkurinn danski Þessi flokkur (SF) hélt ársfund sinn nú um helgina. Hann var stofnaður fyrir rúmri hálfri öld, þegar forysta danska kommúnistflokksins ætlaði að reka formanninn úr honum, Aksel Larsen. En hann varð fyrri til, sagði sig úr flokkinum og stofnaði þennan. Sá óx hratt, en kommúnistaflokkurinn skrapp saman, við innrás rússa í Ungverjaland, síðar í Tékkóslóvakíu, og við önnur áföll, alltaf stóð danski kommúnistaflokkurinn með “föðurlandi sósíalismans” og varð æ minni. Sósíalíski lýðflokkurinn minnir mikið á Alþýðubandalagið íslenska. Sósíalisma átti að koma á smám saman. Ég man að Einar Olgeirsson sagði svo ég heyrði til: “Ríkið á bankana og ýmis stórfyrirtæki, sósíalistar þurfa bara að ná þingmeirihluta, og þjóðnýta síðan svolítið meira. Þá er sósíalismi kominn”. Nærri má geta að eftir þessu höfði dönsuðu limirnir. En það fór nú á annan veg, Íhald, Framsókn og kratar skipuðu bankaráð, sem skipuðu bankastjóra. Til að fá lán í bönkum þurftu menn að hafa flokksskilrikin í lagi og hafa borgað í viðeigandi flokkssjóð. Sama gilti um verktaka hjá Reykjavíkurborg og herstöðinni, stöður hjá hinu opinbera, o.s.frv., spillingin var almenn og þótti sjálfsögð. Með öðrum orðum, ríkisrekstur í auðvaldskerfi gerir ríkjandi stjórnmálaflokka að mafíu. SF hefur á undanförnum árum gagnrýnt sósíaldemókrata frá vinstri, en gekk svo í bandalag með þeim fyrir ári, og stefndi að ríkisstjórnarmyndun með þeim. Flokkurinn mældist með 6% fylgi þegar núverandi formaður, Villy Søvndal, tók við, en var í stöðugri sókn og fór þegar fyrir þremur árum yfir 20% atkvæða í skoðanakönnunum, ívið meira en helsti stjórnarflokkurinn, Venstre. Nú átti SF að draga krata til vinstri, í samstarfinu. En í staðinn þurfti hann að slaka til við krata, til að samstarfið héldist. SF tapaði stöðugt fylgi á því, og beið afhroð í kosningunum. Stjórnarmyndun tókst svo við þingkosningar fyrir hálfu ári, en til þingmeirihluta þurfti þá einnig að hafa með “róttæka vinstriflokkinn” svokallaða, RV, en hann er borgaralegur flokkur, sem vill hygla fyrirtækjum á kostnað almennings. Þetta hefur orðið stefna ríkisstjórnarinnar, og eiga margir erfitt með að sjá hvernig núverandi ríkisstjórn ætti að aðgreinast frá þeirri fyrri. Hún hefur að vísu framkvæmt um helming kosningaloforða sinna á einungis hálfu ári, en það voru auðveldar ráðstafanir, svo sem að hækka afgjöld á óhollustu – áfengi, tóbaki og sætindum. Eftir eru erfiðu málin. Núverandi ríkisstjórn fylgir ákvörðunum fyrri stjórnar, að afnema eftirlaun, stytta tímabil atvinnuleysisbóta og segja upp fjölda manns hjá sjúkrahúsum, söfnum, skólum, vistheimilum, almennt hjá ríki og sveitarfélögum, þ.e. gera opinbera þjónustu mun verri. SF hafði þá stefnu að setja sérstakan skatt á fjármagnsflutninga, svokallaðan Tobinskatt. Hann yrði lágur, kannski 0,1% en gæti í senn orðið hemill á fjárglæfra þá sem orðið hafa svo dýrkeyptir mörgum, og þó um leið umtalsverð tekjulind fyrir Evrópusambandið. Einnig vildi SF leggja sérstakan skatt á milljónamæringa, sem ættu þannig að greiða fyrir almenningsvelferð frekar en að skera hana niður. Sömuleiðis ætti að skattleggja eigendur húsnæðis sem grætt hafa ótæpilega á “húsnæðisbólunni” alþjóðlegu, að verð fasteigna rauk upp, svo eigendur gátu tekið lán út á eign umfram skuldir, en vextir hafa verið og eru einstaklega lágir. Allt þetta hindraði stjórnarflokkurinn RV, jafnvel á ráðstefnu fjármálaráðherra Evrópusambandsins hindraði hann Tobinskatt. Aldrei þessu vant stóð nú hörð kosningabarátta um varaformannssætið undanfarinn mánuð. Sigurvegari varð skjólstæðingur formanns, ungur múrari, Mathias Tesfaye, hann hafði áður verið í Enhedslisten og þar áður í maóísku flokksbroti. Hann bauð sig fram undir því kjörorði að SF ætti að vera verklýðsflokkur fyrst og fremst, en hugsa síður um jaðrað fólk svo sem flóttamenn, bæklaða, atvinnulausa, aldraða o.þ.u.l. Ekki nóg með það, síðustu vikur boðaði hann að ríkisvaldið ætti að hætta stuðningi við óperur og konunglega leikhúsið, en styðja í staðinn fótboltaleiki, því “það er það sem fólkið vill”. Er þá endurrisinn Rindalisminn svokallaði, að hefja alþýðusmekk í auðvaldsríki til vegs og virðingar, því hann sé það sem koma skal, og eitt er heilbrigt. En Karl Marx og fylgismenn hans hafa alla tíð bent á að ríkjandi hugarfar í stéttaþjóðfélagi sé að viðhalda stéttaþjóðfélaginu. Það hugarfar drottni einnig með alþýðunni, svo þegar núverandi smekkur hennar og viðhorf séu höfð til öndvegis, þá sé bara verið að binda hana á bás auðvaldsins. En þetta er svo sem ekki fyrsta sinni að hægri stefna er réttlætt með yfirborði alþýðleika, nægir að minna á danska lýðflokkinn (Dansk folkeparti). SF getur ekki sett ráðstafanir ríkisstjórnarinnar fram sem ósigra sína, málamiðlanir. Vegna stjórnarþáttöku sinnar leiðist flokkurinn til að setja þær fram sem sigra sína, annars hlyti fólk að spyrja til hvers flokkurinn væri í ríkisstjórn. – Þetta benti Rósa Lúxembúrg á fyrir rúmri öld! – þegar sósíalisti tók fyrst sæti í borgaralegri ríkisstjórn, en það var í Frakklandi 1899. Útkoman verður alger ringulreið um stefnu SF, og af því leiðir stefnuleysi flokksins. SF getur ekki einu sinni hætt þátttöku í ríkisstjórninni vegna stefnuágreinings. Því hvað tæki þá við? Flokkurinn færi ekki að fella þessa ríkisstjórn til að koma íhaldsflokkunum aftur í ríkisstjórn. SF er fast í gildrunni. Aftur á móti hvessir Enhedslisten sig og segir að ef þessi ríkisstjórn skeri niður almannavelferð í samstarfi við borgaraflokkana, þá geti hún ekki reiknað með að EL samþykki fjárlög. Þá felli ríkisstjórnin sig sjálfa. SF hafði lengi stefnt að því að komast í ríkisstjórn, því þannig hefði flokkurinn áhrif. En það er mesti misskilningur. Ríkisstjórn auðvaldsríkis verður að “halda hjólum atvinnulífsins í gangi” – eins og það atvinnulíf nú er. Minnast má þess að fyrir þremur áratugum gafst kratinn Anker Jørgensen upp fyrir efnahagsvanda ríkisins, skuldir þess erlendis voru orðnar gífurlegar, þessi forsætisráðherra sagðist standa á brún hyldýpis. Samsteypustjórn undir forystu íhaldsformannsins Poul Schluter tók við, og hugði á hressilega kjaraskerðingu almennings. Verkalýðssamtökin taka slíku jafnan mótmælalítið og andstöðulaust þegar kratar eru í ríkisstjórn. En nú risu þau til andstöðu árum saman, og ríkisstjórnin komst ekki nálægt því eins langt og hún vildi. Þannig getur stjórnarandstaða orðið miklu árangursríkari en stjórnarþáttaka. SF er nú aftur komið niður í 6% fylgi eins og þegar Willy Søvndal tók við formennsku. Mikil andstaða er í flokkinum við forystu hans, þótt henni tækist að hafa hemil á landsfundinum um helgina. Og ekki fæ ég séð neina lausn á vandræðum flokksins, honum blæðir stöðugt út til Enhedslisten, sem nú mælist með mun meira fylgi en í kosningunum. 17.4.2012

Bókagerð í hnignun Svefninn langi 1987 (The big Sleep, 1939) eftir Raymond Chandler (1888-1959) er einhver frægasti reyfari heimsbókmenntanna, sígildur í dulúð og spennu. Aðalpersónan er einkaleynilögreglumaður, Philip Marlowe, eins og jafnan í sögum Chandlers. Hann hefur verið kallaður riddari á hvítum hesti, því þótt hann sé drykkfelldur og kaldhæðinn, reynist hann vera óeigingjarn, ekki síst í samskiptum sínum við konur. Hann er líka heiðarlegur og sjálfstæður, stenst allar mútutilraunir, hvort sem það er tilboð um fé eða kynlíf með fögrum konum. Myndrænar lýsingar staða og persóna eru meðal kosta verka Chandlers, og staðsetja þau kyrfilega í því sem lesendur kannast við. En dulúðin gerir þennan hversdagsleika spennandi. Fléttan er flókin, því margvíslegar persónur sækjast eftir hver sínu takmarki, og takast á. En aðalpersónan sér smámsaman í gegnum þessa flækju með hlutlægri athygli og sjálfstæðri hugsun, og leiðir þannig lesendur í gegnum myrkviðinn. Guðbergur Bergsson þýddi þetta verkaf nákvæmni og smekkvísi, það varð með fyrstu bókum í kiljuklúbbi Máls og menningar, 1987. Ég hafði áður lesið allar bækur Chandlers, en las þessa íslensku þýðingu fyrst nýlega. Og ég hefi aldrei séð bók sem var eins hraklega illa útgefin. Að minnsta kosti fjórum sinnum eru langir kaflar (8-12 línur) endurteknir (bls. 200, 208, 216, 224), hinsvegar vantar í textann (bls. 194, 201, 210, 218). Ekki sá ég að neinn ritdómur hefði birst um bókina, og spurði Forlagið hvort einhver hefði bent á þessa galla og úr þeim hefði verið bætt. En ég fékk svarið (í tölvupósti 11.2.2012): “Nei, mér vitanlega hefur þessi bók ekki verið prentuð eftir 1987. Og því miður er mér ekki kunnugt um ritdóma um hana.” Líklegasta skýringin á þessum óförum virtist mér vera að þetta var áður en höfundar og þýðendur fóru að skila texta sínum tölvusettum til útgefenda. Einar Kárason sagði í mín eyru ári áður að hann semdi allar sínar sögur með blýanti á pappír, og skilaði þannig til útgefanda, því of mikil vinna væri að vélrita eftir á eða tölvusetja, og sú vinna væri ekki borguð. Ég held að Rithöfundasamband Íslands hafi skömmu síðar (undir formennsku Einars) krafist aukagreiðslu til höfunda ef þeir skiluðu verki sínu á tölvutæku formi. Hvort sem Guðbergur svo hefur skilað handriti eða vélriti, þá giskaði ég á að hann hefði verið erlendis þegar bókin var sett. Setjarinn hefði flýtt sér – um of – og útgefandinn, Mál og menning, greinilega sparað sér prófarkalestur á þessum nýja bókaflokki, kiljum. En svo spurði ég Guðberg um þetta, og fékk þetta svar (í tölvupósti 13.2.2012): um Chandler er það að segja að ég sendi inn lauslega þýðingu í von um að MM hefði áhuga á útgáfu, en fékk ekkert svar. Þegar ég leitaði eftir því sögði þeir, tveir þekktir menn hjá MM, að bókin væri komin í prentun, yfirfarin af sérfræðingum. Mig langaði að sjá einhvers konar próförk og þá sá ég að þetta var öfugsnúið. Þeir sögðu að það gæti ekki verið vegna þess að sérfræðingar hefðu farið vandlega yfir þetta allt með orðabók yfir slang. Bókin var prentuð. Ég fékk ekki að breyta neinu. Bókin fór á markað, ég bað ekki um eintök og hef aldrei séð hana. Útkoman varð þetta eftirminnilega hneyksli, sem því miður er ekkert einsdæmi. Sigurður Hróarsson gerði kandidatsritgerð í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands, ”Eina jörð veit ég eystra” Halldór Laxness og Sovétríkin, 1986, um Sovétferðabækur Halldórs Laxness, en þær eru tvær, Í austurvegi, 1933, og Gerska ævintýrið, 1938. Sigurður sagði í mín eyru að hann hefði látið þetta alveg frá sér til forlagsins, Almenna bókafélagsins. Það gaf ritið út í kilju, og hefur líklega talið það ástæðu til að spara sér prófarkalestur. Því þessi bók er sennilega Íslandsmet í prentvillufjölda, og þótt það væri átalið á prenti (af mér í DV, 7.1.1987), þá bætti forlagið aldrei úr því. Verra er þó ástandið nú orðið. Alþjóðleg forlög krefjast þess að bókahandrit sem þau taka til útgáfu séu ekki aðeins tölvusett, heldur einnig í pdf-formi. En það merkir að ritið sé bæði prófarkalesið og umbrotið af höfundar hálfu, þ.e. efninu skipað niður á blaðsíður. Íslensk forlög eru ekki svona kröfuhörð, bæði Forlagið og Bjartur taka við útprentuðum handritum til skoðunar og prófarkalesturs, en Bjartur vill þó frekar pdf-skjöl. Endanleg útgáfa byggist svo auðvitað á tölvusetningu höfundar, leiðréttri. Höfundur getur ekki séð um prófarkalestur, hann sér ekki hvað stendur á tilteknum stað, því hann veit hvað þar á að standa, og sér varla annað. Það get ég borið um af eigin (sárri!) reynslu. Þessi krafa erlendis um frágengið, umbrotið handrit bitnaði til dæmis á nýlegu heimspekiriti Stefáns Snævars um líkingar og sögur (Stefán Snævarr: Metaphors, Narratives, Emotions. Their Interplay and Impact. (Consciousness. Literature & the Arts, 24). Rodopi, Amsterdam – New York 2010, 398 bls.). Stefán þakkar enskumælandi manni fyrir endurbætur á sínum enska texta, en þær þakkir eru næsta óverðskuldaðar, því hér er óvenjumikið um að orð vanti, þau séu rangt stafsett og fleira, um hundrað villur taldi ég. Yfirleitt má lesa í málið, en stundum verður það óskiljanlegt. Enn fremur verður að átelja þá alþjóðlegu tísku, sem birtist bæði í tilvitnuðu riti Sigurðar Hróarssonar og t.d. doktorsriti Sverris Tómassonar (Formálar íslenskra sagnaritara á miðöldum, Rvík 1988), auk t.d. rits danans Jørgen Dines Johansen Novelleteori efter 1945, en þeir birta tilvitnanir óþýddar á frummálinu. Þannig þurfa lesendur auk þess að kunna tungumál bókarinnar að vera vel að sér í ensku, þýsku og frönsku, ef ekki latínu. Með þessu lokar höfundur riti sínu fyrir skilning fjölmargra. Mér finnst þetta röng stefna, þegar fræðimaður hefur valið bút úr riti í tilvitnun, á hann að fara alla leið, “ljúka matreiðslu” og þýða þennan bút sem hann tekur í rit sitt, og gera þannig aðgengilegt innlendum lesendum. En neðanmáls ber að hafa frumtextann, skipti orðalag máli. Þar að auki mora þessar erlendu tilvitnanir hjá t. d. Sigurði og Dines Johansen í prentvillum. Þótt ástandið sé ekki eins slæmt á Íslandi og erlendis, held ég að höfundar verði að bindast samtökum um að verjast alþjóðlegri “þróun” og krefjast ævinlega prófarkalesturs utanaðkomandi, auk þess að líta jafnan sjálfir á lokapróförk. Annars er hætt við því að allt þeirra – og annarra – mikla verk verði unnið fyrir gíg. 2.4.2012

Túlkun skáldverka Í fyrri greinum mínum hér á Smugunni ræddi ég þá kenningu að smekkur alþýðu í auðvaldsþjóðfélagi væri vaxtarbroddur sósíalískrar menningar framtíðarinnar, því þá tæki alþýðan sjálf völdin, og því bæri hún nú þegar í sér heilbrigðan smekk. Ég leiddi rök að því að þessi kenning stalínista og krata væri bábilja, því hugmyndir sem réttlæta drottnun yfirstéttarinnar drottni í stéttarsamfélagi, einnig með alþýðunni, svo sem dæmin sanna. Því væri þessi stefna til þess eins fallin að kveða alþýðuna í sátt við auðvaldið. Enda er þessi kenning einnig kjarnaatriði nasismans, að alþýðusmekkur beri í sér djúpt þjóðareðlið. Því hömuðust bæði nasistar og stalínistar gegn sjálfstæðri listsköpun, boðuðu íhaldssemi í listum, hefðbundið form umfram allt (Menningarstalínismi, Smugunni 7.11.2011). Það þarf víðtæka byltingarbaráttu alþýðunnar til að losa hana undan klafa borgarlegra hugmynda. Margir hafa þá haft áhyggjur af því að vinsælar bókmenntir innræti alþýðu borgaralegar hugmyndir, og bindi hana þannig undir klafa auðvaldsins. Ég leiddi þá ennfremur rök að því að sjálfstæðar viðtökur skiptu mestu um áhrif listaverka á fólk, einnig stjórnmálaleg áhrif. Það þyrfti gagnrýnar viðtökur, gjarnan í samlestri fólks og umræðum, þar sem fólk gerði sér grein fyrir samhengi listaverksins, hvernig mismunandi þættir þess orka saman, og síðan því hugarfari, viðhorfum, sem í því ríkja (Róttækar bókmenntir, Smugunni 28.11.2011). Listaverkið getur afhjúpað ríkjandi hugarfar, enda þótt því sé alls ekki stefnt gegn því hugarfari, þannig getur t.d. íhaldssamt verk haft róttæk áhrif. Með þessu móti er þá hægt að fá sem mestan þroska af skáldverki. En hvernig á þá að túlka listaverk? Tökum hér dæmi af bókmenntatúlkun. Augljóst er að það er persónuleg lífsreynsla að meðtaka gott listaverk. Það helgast af því að skáldverk eru margþætt. Skáldsögur eru þættar saman úr persónusköpun, byggingu verksins, stíl þess, og fleira mætti telja, í ljóðum orkar saman hljómur, stíll, myndmál, bygging, o. s.frv., auðvitað verða heildaráhrif þessara verka persónuleg, verða ekki smættuð í röklega lýsingu á þeim, einfalda endursögn t.d. Er þá skilningur verksins og túlkun ekki huglæg, verður það ekki túlkað að vild hvers og eins? Nei, svo dæmi sé tekið eftir Stefáni Snævar, ef túlkun skáldverks væri alfrjáls, mætti taka túlkun á Hrafnkels sögu Freysgoða og kalla hana fullgilda túlkun á Hamlet Shakespeares. Allir munu fallast á að það væri fráleitt. Sömuleiðis, ef einhver tæki upp á því að kalla Hamlet gamanleik, myndu flestir afgreiða þann túlkanda sem fífl og snúa sér að öðru. Prófsteinninn á góða túlkun er að hún geri grein fyrir helstu eiginleikum verksins, en mikilvæg einkenni þess stríði ekki gegn túlkuninni. Þannig má komast að niðurstöðu sem er sönn og rétt – amk. að sinni. Oft þróast skilningur fólks þó áfram í umræðum. Mér finnst vera áberandi tilhneiging hjá ýmsum bókmenntafræðingum nú að leggja sig fram um að koma með frumlegar túlkanir, að helga sér ákveðna aðferð sem aðrir hafi ekki sinnt, og skapa sér þar með sérstakt svið. Það virðist skipta þau mun meira máli en að túlkunin standist. Dagný Kristjánsdóttir spurði einu sinni í ritdeilu: “Hvað er oftúlkun?” Svarið hlýtur að vera: Það er túlkun sem stenst ekki athugun. Og þar vil ég nefna sem dæmi freudískar túlkanir hennar sjálfrar á Gunnarshólma Jónasar Hallgrímssonar og á Hvarfi séra Odds á Miklabæ eftir Einar Benediktsson. Ég hefi leitt rök að því að svo margt mæli gegn kynferðislegum túlkunum hennar á fyrirbærum í þessum kvæðum að þær standist ekki (í grein minni Skæðar kreddur og í bók minni Seiðblátt hafið, bls. 213f og 289f), hvorttveggja er á vefslóðum mínum. Auðvitað er ekkert að því að túlkandi beiti lærdómi og hugkvæmni á viðfangsefni sitt. Þvert á móti, það er til fyrirmyndar. Og enn betra ef langt er seilst, farið fjarri fyrri túlkunum, langsótt túlkun getur opnað nýjan skilning. En síðan ber jafnan að kanna styrk þessarar túlkunar, hvort hún standist samanburð við aðrar túlkanir. Sé þess ekki gætt, er hætt við að útkoman verði fimbulfamb, að túlkandi yrki hugaróra sína inn í textann sem túlka skyldi. Slíkt færir ekki skilning, verður bara tískuþvaður. Þorsteinn Þorsteinsson segir í grein (í TMM 4. hefti 2011) um mismunandi túlkun okkar tveggja á Tímanum og vatninu eftir Stein Steinar, að ég boði túlkun fyrir fræðimenn, þar sem hann hinsvegar túlki fyrir almenning. Þetta er fráleitt. Auðvitað skrifa ég fyrir almenning þegar ég birti grein í fjölmiðli! Ég álít bara að almenningi beri að sýna þá virðingu að leggja fyrir hvaða rök túlkandi þykist hafa fyrir túlkuninni. Það er yfirlætislegt að setja bara fram sína túlkun rakalaust. Til þess að tiltekin túlkun skáldverks sannfæri, þarf hún að standast samanburð við aðrar túlkanir sama verks. Og það fannst mér einmitt vanta í t.d. túlkun Þorsteins á Tímanum og vatninu (í TMM 1, bls. 6-37), auk þess sem túlkun hans sniðgengur einmitt megineinkenni ljóðabálksins, það sem einkum aðskilur hann frá öðrum. Þessi ljóðabálkur bragar allur af mótsögnum og myndrænum lýsingum sem eru óskiljanlegar röklega. En Þorsteinn túlkar þær sem tilvísun til skynjanlegs umhverfis. Hvers virði er slík túlkun, sem virðir megineinkenni verksins að vettugi? Nú kunna einhverjir að spyrja: “Hvaða máli skiptir þetta? Má ekki fólk hafa sínar skoðanir? Engan drepur það, þótt skrítnar séu,” Vissulega er þetta háttalag ekki eins afdrifaríkt og þegar könnuðir í læknisfræði falsa rannsóknir og niðurstöður eins og gerst hefur hér í Danmörku (Penkowa, m.a.). En hér eru háskólakennarar í bókmenntum að þröngva einhliða túlkunum sínum á skáldverk án þess að huga að mótrökum. Hvílík fyrirmynd eru þeir nemendum sínum, hvernig rannsóknaaðferðir kenna þeir, hvernig meta þeir ritgerðir nemenda, hvernig prófa þeir þá? Og hvaða áhrif hefur allt þetta á menningu í landinu? Tilvitnuð rit: Dagný Kristjánsdóttir: Skáldið eina. (Undirstraumar 1999), bls. 15-29. Dagný Kristjánsdóttir: Sár Solveigar. (Undirstraumar 1999), bls. 77-85. Þorsteinn Þorsteinsson: Að lesa Tímann og vatnið. TMM 1.hefti 2011, bls. 6-37. Þorsteinn Þorsteinsson: Að gefnu tilefni. TMM 4.hefti 2011, bls. 108-109. Örn Ólafsson: Seiðblátt hafið. 2008 (sjá einkum bls. 213f, 289f og 345ff) Örn Ólafsson: Skæðar kreddur (Stína,2009, 2. hefti, bls. 141-150). Örn Ólafsson: Enn um Tímann og vatnið. TMM 3.hefti 2011, bls. 131-135. Seiðblátt hafið er eins og aðrar bækur mínar á vefslóðinni http://oernolafsbaekur.blogspot.com/ en greinar mínar á: http://oernolafs.blogspot.com/íslenskt 17.1.2012

Beðið um einræði Nýlega skrifaði ungt ljóðskáld grein hér í Moggann og óskaði þess að búa við einræði. Honum nægði þó ekki að óska þess sér til handa (hann hefði getað flust til Sádí-Arabíu eða eitthvað) heldur vildi leiða þetta yfir alla íslensku þjóðina. Þetta var skömmu fyrir fall Gaddafis, sem nú hefur reynst vera ríkasti maður heims, fjórfalt ríkari en Bill Gates. Og þá mesti þjófur heims. Það er alveg eins og við mátti búast. Einræði hefur nefnilega ævinlega í för með sér spillingu, því þá er ekkert eftirlit með valdhöfum. Þessum greinarhöfundi hefði nú verið nær að minnast helstu fjöldamorðingja 20. aldar, einræðisherranna Stalíns, Hitlers, Mússólíni og Francos. Varla var hann að biðja um stjórnarfar í stíl þeirra, þótt hann ekki útskýrði hvernig einræði ætti að varast það. En jafnvel friðsamari einræðisherrar eins og Danakonungar hér fyrrum á Íslandi, eða aðrir konungar á öldum áður báru með sér spillingu sem var alveg opinská og kerfisbundin. Þeim sem einræðis óska væri lítandi í Íslandssögu, ef ekki mannkynssögu, allar stöður voru veittar gæðingum ráðamanna, og allir þessir ráðamenn notuðu stöður sínar til að maka krókinn. Ljóðskáldið talar eins og barn sem biður um strangan pabba sem taki að sér stjórninga. En það er ekki eitt um þessa stefnu. Hún liggur í því þegar menn þusa um “fjórflokkinn” eins og enginn munur væri á helstu stjórnmálaflokkum. Má þó hvert mannsbarn vita að þeir eru ósammála um kvótakerfið í fiskveiðum, hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið, og hvort greiða skuli Ísbjörgu, eða þá hvernig. Eru þetta ekki helstu deilumál Íslendinga núna? Hvernig geta menn þá látið eins og þessi ágreiningur skipti ekki máli? Svar sumra er að óháð því eigi atvinnustjórnmálamenn allra flokka það sameiginlegt að sækjast eftir völdum. Ja, þó það nú væri! Í því felst alls ekki að þeir séu allir bara að tryggja afkomu sína. En til að berjast fyrir stefnumálum verða atvinnustjórnmálamenn að sækjast eftir völdum og tryggja þau. Það ætti hvert mannsbarn að geta skilið. Vissulega er þingræði ekki trygging fyrir góðu stjórnarfari. Það sýndi sig í Hruninu íslenska, atvinnustjórnmálamenn sem hefðu átt að hafa vit á efnahagslífinu, brugðust gersamlega. Þeir einkavæddu helstu banka, sem svo lánuðu eigendum sínum innistæður almennings, þeir lækkuðu bindiskyldu þeirra og lömuðu Fjármálaeftirlitið, þeir létu óreiðumenn vaða uppi alþjóðlega og setja íslensku þjóðina á hausinn. Mun skömm þessarra stjórnmálamanna uppi jafnlengi nafni þeirra. En lausnin er sannarlega ekki að afnema þingræði, heldur þvert á móti að efla umræður um stjórnmál, auka þátttöku almennings í þeim. Hvað vilja þeir sem um “fjórflokkinn” þusa? Halda þeir að Hreyfingin eða Borgaraframboðið sé eitthvað öðruvísi? Ef þeir vilja afnema þingræði, hvað á þá að koma í staðinn? Einhverskonar Mússólíni? Nógir munu frambjóðendur í starfið sem bíða eftir kalli ósjálfstæðra. Mbl. 26.10.2011

Stefáni Snævar svarað um kreppubók hans Fyrst er að leiðrétta misskilning. Eins og allir geta séð af pistli mínum átaldi ég ekki Stefán fyrir að nota mikið fornafn fyrstu persónu eintölu, heldur réttlætti það með því að þannig setti hann fram forsendur dóma sinna, gerði þær lesendum ljósar. Í annan stað er pistill minn alls enginn ritdómur um bók Stefáns, Kreppa í kreddu. Það sést þegar af því að ég fjalla nánast ekkert um aðalefni bókarinnar, sem fram kemur í undirtitli hennar: “Frjálshyggjan og móteitrið við henni”. Eftir nokkuð almenna lýsingu á vinnubrögðum í bókinni læt ég nægja að gagnrýna ýmislegt í henni, m.a. frá marxísku sjónarmiði. Það er ánægjulegt að Stefán nú segir það misskilning að hann geri Þjóðverja eina ábyrga fyrir fyrri heimsstyrjöld. En var ekki nærtækast að skilja svo þessi orð hans: “Þýskaland keisarans hafði lýðræðislega þætti, samt háði landið stríð við lýðræðisríki á borð við Frakkland, Bretland og Bandaríkin.” Hann hefði líka mátt vera skýrmæltari um hver sagði hvað um Keralafylki. Ég sagði kenningu Lenins um heimsvaldastefnuna “alkunna”. Það merkir auðvitað ekki sama og “almennt viðurkennd”. Sagan um Adam og Evu er alkunn, en síður en svo almennt viðurkennd sannindi. Ég sagði bara að kenning Leníns væri svo alkunna að Stefán hefði átt að andmæla henni, væri hann ekki sammála. Þau andmæli setur hann svo fram nú. Of langt mál yrði hér að ræða allt sem hann segir um að nýlendustefnan hafi verið dýr, og því studd af aðli og herforingjum, fremur en af viðskiptahöldum, sem hafi þó átt að græða á henni. Hitt virðist þó ljóst að sitt var hvað, hver borgaði nýlendustefnuna – skattborgarar – og hver græddi á henni – iðjuhöldar, herforingjar og fl. þ.h. ” Arðræna Vesturlönd Sádí-Arabíu?” spyr Stefán. Enn einu sinni talar hann allt of almennt og sértækt. Svarið er að fáeinir auðugir vesturlandabúar arðræna flesta íbúa Sádí-Arabíu með dyggum stuðningi fáeinna Sádíaraba, þ.e. valdhafa og auðmanna landsins. Það er sannarlega hressandi að lesa rit Stefáns þegar hann dregur útbreiddar skoðanir í efa og kannar rök með og móti. En það nægir ekki. Efist hann um að vinna sé grundvöllur verðmæta, þá verður hann að gera svo vel að segja hvað hann vilji setja í staðinn. Augljóst má vera að ýmis þau fyrirbæri sem kallast ”náttúruauðlindir” öðlast bara verðmæti við vinnu manna. Þar á meðal er olían sem Stefán segir réttilega að hafi verið verðlaus þangað til bensínvélin var upp fundin. Spyrja mætti hvort hann ímyndi sér að tilteknir þýskir uppfinningamenn hafi þá fært olíunni þau verðmæti sem hún hefur nú. En mér sýnist líklegra að það sé vinnan við að smíða vélar til að annast hana, vinnan við að dæla henni úr jörð, hreinsa hana, markaðssetja, o.s.frv. Stefán segist bara vitna í Þorstein Gylfason um að Marx hafi verið nauðhyggjumaður. Stefán tekur þó undir þetta: “Hins vegar hafði Marx tilhneigingu til nauðhyggju, hún kemur hvað skýrast fram í formálanum að Auðmagninu þar sem hann segir að þróun samfélaga lúti náttúrulögmálum, þekki menn þau lögmál þá geti menn stytt eða lengt fæðingarhríðir hins nýja samfélags sem þróunarlögmálin geti af sér. En ekki numið þau úr gildi. Hvað er þetta annað en nauðhyggja light?” Svar mitt er að þetta kunni að vera óheppilega orðað (hvort sem svo er í þýska frumtextanum eða íslensku þýðingunni), auðvitað lýtur þjóðfélagsþróun ekki ósveigjanlegum náttúrulögmálum. Hitt má augljóst vera, sem er meginkenning Marx, að sterkar hneigðir valda því hvers konar þjóðfélag rís af hverskonar atvinnuháttum. Svo mjög þekkt dæmi sér tekið, þá byggðist búskapur í Egyptalandi og Millifljótalandi (Írak) til forna á áveitum til að nýta árleg flóð í fljótum sem náðu gegnum mestallt landið, og tryggðu greiðar og skjótar samgöngur. Skiljanlegt er að samvinnu bænda þurfti um þessar áveitur, skiljanlegt er einnig að á þessum tíma auðveldaði þessi samvinna sterka miðstjórn, einræði. Jafnauðskilið er að Evrópa á miðöldum, með víðlend ríki kvikfjárræktar og akuryrkju og erfiðar samgöngur, var ekki á sama hátt grundvöllur fyrir sterkt ríkisvald, enda var það konungsvald veikt, mikil völd lágu hjá héraðshöfðingjum víðsvegar. Eftir stendur að bæði Marx og Engels börðust gegn efnahagslegri nauðhyggju. Ég leyfi mér að vitna í bók mína Rauðu pennarnir (Rvík 1990, bls. 1 o.áfr.) um ”það grundvallaratriði kenninga þeirra, að öll svið mannlífsins tengist sín á milli, orki hvert á annað, og ákvarðist þannig sögulega, að skipulag framleiðslulífsins ráði mestu þegar til lengdar lætur. Þetta er „víxlverkan á grundvelli efnahagslegrar nauðsynjar, sem hefur sitt fram að lokum“, sagði Engels 1894 (bls. 206–7). „Það er ekki vitund manna sem ákvarðar tilveru þeirra, heldur er það þvert á móti félagsleg tilvera þeirra sem mótar vitund þeirra“ sagði Marx 1857 (A, bls. 8¬9). Þetta hefur oft verið rangtúlkað svo, að öll fyrirbæri mannlífsins megi leiða út frá efna¬hags¬lífinu. Það kallast vélgeng efnishyggja (eða dólgamarxismi). En Engels heldur áfram: Það er ekki svo að skilja, að efnahagslífið eitt sé virk orsök, og allt annað aðeins óvirk afleiðing. Því fjær sem eitthvert svið mannlífsins er efnahagslífinu, því nær sem það er hreinum, óhlutbundnum hugmyndaheimi (t.d. bókmenntir og listir), þeim mun fremur finnum við tilviljanir í þróun þess, því meiri sveiflur eru á línu þróunarinnar. En sé dregin miðlína þessara sveiflna, mun sannast, að hún nálgast þróunarlínu efnahagslífsins því meir sem sviðið er víðara, og tímaskeiðið lengra sem við skoðum”. Stefán segir: “M.a. vegna þess að núverandi kerfi er sæmilega viðunandi er engin ástæða til að taka áhættu af samfélagskerfi sem er róttækt öðruvísi.” Ætla mætti að hann fetaði hér í fótspor þýska heimspekingsins Leibnitz, sem fyrir eitthvað á þriðju öld sagði að við byggjum í besta mögulega heimi. (Þá skoðun hæddi Voltaire í skáldsögunni Birtingi.) En það er nú öðru nær, Stefán rekur í löngu máli ágalla núverandi skipulags. Auk þess er þetta allt of sértækt hjá honum. “Lýðræði” virðist bara merkja þingræði, væntanlega með félagafrelsi og tjáningarfrelsi. Í Bandaríkjunum er þetta – með þeim afdrifaríku takmörkunum að auðjöfrar eiga alla fjölmiðla, og að mikinn auð þarf til stjórnmálabaráttu. Í Bandaríkjunum er líka markaður. Er ekki samt fráleitt að kalla það “sæmilega viðunandi” þjóðfélag, sem ekki megi breyta róttækt? Stöðugt eykst mismunur auðugra og örsnauðra, sem í stórum stíl missa atvinnu, húsnæði og verða að hírast á götum úti, sjúkratryggingar eru svo lélegar að fólk hefur ekki efni á að leita til læknis eða sjúkrahúsa. Einnig á Stefánslofuðuðum Norðurlöndum stækkar gjáin milli ríkra og snauðra, atvinnuleysi eykst mikið, enda fluttist húsnæðisbólan þangað frá Bandaríkjunum. Sama kreppa eða verri er um alla Evrópu, eins og Stefán rekur ítarlega í bók sinni. Hver getur kallað þetta ”sæmilega viðunandi kerfi”? Ekki jafnaðarmenn, svo mikið er víst, frekar það sem Stefán kallar tepokalýð Bandaríkjanna og moldrík yfirstétt þeirra. Ég ítreka að stanig Stefán við: ”Við vitum hvað við höfum, en ekki hvað við fáum”, þá eru það sígild rök gegn öllum breytingum, margafsönnuð af mannskynssögunni, og það verður ekki kallað annað en hugsunarlaus íhaldsstefna. Stefán segir ennfremur: ” Í síðara lagi hræða spor sósíalismans, meira að segja Júgóslafia með sín verkamannaráð var einræðisríki og efnahagslega staðnað. I ofan á lag benda hugsunartilraunir til þess að sósíalisminn sé ekki á vetur setjanda.” Helstu rök Stefáns fyrir samhengi milli sósíalisma og einræðis eru að öflug miðstjórn á efnahagslífinu leiði til einræðis, en valddreifing, raunveruleg ráðstjórn, muni leiða til glundroða, en hann aftur til einræðis. Ég segi aftur á móti, að flokkur undir stjórn Títós vann vopnaða baráttu gegn nasistum, erlendum og innlendum, og eftir að hann hafði náð alræðisvöldum, var hann ekkert fyrir að afsala sér þeim. Stefán spyr ennfremur: ”Er nokkur ástæða til að trúa á óprófanlegar kenningar eins og þá sem kennd er við vinnugildi?” Svarið er að öll trúum við á óprófanlegar kenningar, svo sem Stefán rekur ágætlega um trú okkar á óprófanlegar forsendur ýmissa dóma og ályktana, svo sem um list og réttlæti. Ég álít t.d. að engin leið sé að finna almennan mun kvenna og karla, enda sé um milljarða ókunnra mannvera að ræða, og enginn geti haft þekkingu á þeim. Með sömu rökum trúi ég ekki á kynþáttamun, en þessi kenning er vissulega óprófanleg. Ég hef mér það helst til afbötunar að jafnóprófanleg er andstæð kenning sem kunnust er af Helgu Kress og félögum, að grundvallarmunur sé á kynjunum, og hann birtist í bókmenntum eftir karla og konur, m.a. Þessi kenning var þegar alkunn í mínu ungdæmi og hét þá karlremba, en er nú kennd við kvennamenningu. En verst er að Stefán lætur sér nægja ”hugsunartilraunir” í stað þess að kanna hvað raunverulega gerðist, sögulegar aðstæður. Ég þykist hafa rakið að það háir bók hans verulega. Ég verð að biðjast velvirðingar á því að segja Stefán hafa gefið úr sex fræðirit á 22 árum, auðvitað eru 12 ár liðin frá 1999, þegar það fyrsta birtist. Ég veit satt að segja ekki hvernig þessi villa varð til. Innsláttarvilla? P.s. Mikið væri gaman ef Gústaf Níelsson vildi útskýra hvað hann á við með að ég sé ”Heiðar snyrtir hinna sósíalísku þjóðfélagsvísinda”. Skilur þetta nokkur maður?

Kreppubók Stefáns Snævars

Um kreppubók Stefáns Snævars (Smugan 27.9.2011)

Stefán er 58 ára, heimspekiprófessor í Lillehammer í Noregi. Þetta er sjötta fræðirit hans á 22 árum, en auk þess hefur hann sent frá sér átta skáldrit frá 1975, mest ljóðabækur. Þessi bók hans birtist nú í ágúst, 380 bls. og ber titilinn Kredda í kreppu, og undirtitilinn Frjálshyggjan og móteitrið við henni. Bókin tekur fyrir málefni sem flestu fólki eru hugleikin, og eru mikið til umræðu í fjölmiðlum. Þar má nefna hvort hagkvæmari sé einkarekstur eða opinber, og þá á hvaða sviðum. Í sambandi við það er rætt um frelsi einstaklinga og mögulegar takmarkanir þess, hvort samfélag móti einstaklinga meira eða minna, eða hvort svokallað samfélag sé bara tilviljunarkenndur hópur einstaklinga, eins og ýmsir nýfrjálshyggjumenn hafa haldið fram, hvort samfélagsumbætur verði bara vegna eigingirni einstaklinga eða aðrar tilfinningar ráði. Stefán ræðir rök með og móti hverri skoðun og seilist vítt. Bók þessi er stóraukin útgáfa af Krataávarpi sama höfundar, sem birtist í Tímariti Máls og menningar í fyrra, rúmur tugur blaðsíðna. Hér eru þá mörgu gerð skil sem þar vantaði, t.d. arðráni stórfyrirtækja á þriðjaheimslöndum (t.d. bls. 152-3). Bókin ber glöggt vitni heimspekimenntunar höfundar, og má mikið á því græða, svo sem hugleiðingar um ósannanlegar forsendur sem fólk hefur fyrir dómum sínum og áliti, um t.d. list, réttlæti og jöfnuð; einnig því að þögul vitneskja móti störf fólks og hugsun (bls. 33 o.áfr., einnig bls. 136 og 212), enda þótt hún verði ekki skilgreind, því sé torvelt að flytja hana frá einu samfélagi til annars, einnig torveldi mikilvægi hennar ýmsar spár svo sem í hagfræði. T.d. getur maður smíðað ýmiskonar skápa, en gæti ekki skilgreint hvernig farið skuli að því. Einnig er rakið hve mismunandi reglur gilda um beitingu málsins (bs. 39): “Án loforða getum við ekki gert samninga, án samninga höfum við ekkert markaðskerfi. Án fyrirskipana höfum við ekkert ríkisvald, án raunhæfinga engin vísindi.” Ég vil þó enn frekar mæla með Ástarspekt (2004, þ.e.: Filosophia) sama höfundar sem kynningu á heimspekihugtökum. Kredda í kreppu er best í gagnrýni, gildi hennar er einkum neikvætt, en það er auðvitað mikilsvert.
Bók þessi er einkar auðlesin, á alþýðlegu máli, og er því óhætt að mæla með henni til skilningsauka á mikilvægum málefnum. Sumir kynnu að óska þess að höfundur hefði látið ritvinnsluforritið eyða fornafni fyrstu persónu eintölu hvarvetna í textanum, rök þessa væru að það dreifi athygli frá meginmáli að fá jafnframt sífellt upplýsingar um smekk og viðhorf persónunnar Stefáns Snævars. En á móti kemur það sem oft var sagt á æskuárum mínum um falskt hlutlægnisyfirbragð, höfundi beri einmitt að gera grein fyrir forsendum sínum, þeim viðhorfum sem lita texta hans, en fela þau ekki undir yfirbragði þess sem flestir hljóti að fallast á. Og vissulega hefur Stefán viðhorf sem margir munu ekki fallast á, þar á meðal undirritaður.
Í fyrsta lagi virðist ýmislegt vanhugsað eða vankannað, t.d. er því haldið fram (bls. 223) að opinberar umræður “hafi átt stóran þátt í að draga úr barneignum í Kerala-fylki á Indlandi. (...) Afleiðingarnar urðu þær að nú fjölgar fólki hlutfallslega minna þar en í einræðisríkinu Kína þar sem valdi er beitt til að draga úr mannfjölgun.”
Þarna birtist hefðbundin oftrú á upplýsingu. Alkunna er að mikil mannfjölgun í þriðjaheimslöndum stafar af því að mikil barneign er talin vera eina mögulega ellitrygging þar sem ekki er velferðarkerfi í norrænum stíl. Að innleiða slíkt kerfi í þriðjaheimslöndum væri þá eina leiðin til að takmarka offjölgun mannkyns.
Á sömu bls. segir: “mér vitanlega eru ekki til dæmi um að tvö hreinræktuð lýðræðisríki hafi háð styrjöld þótt slíkt kunni að gerast í framtíðinni. Nefna má að Þýskaland keisarans hafði lýðræðislega þætti, samt háði landið stríð við lýðræðisríki á borð við Frakkland, Bretland og Bandaríkin.”
Hér er í fyrsta lagi Þýskalandi einu kennt um fyrri heimsstyrjöld, í öðru lagi er sett samasemmerki milli þingræðis og lýðræðis – í löndum þar sem einræði ríkti í efnahagslífi undir drottnun nokkurra stórfyrirtækja, og í þriðja lagi birtist alger vanþekking á orsökum stríðsins. Það er þó alkunna að þar var barist um hráefnalindir og markaði! Svo alkunna, að höfundur hefði amk. átt að rökræða þá túlkun, sé hann andvígur henni. Einnig er “víðsýni” höfundar stundum þreytandi, það þarf ekki að segja lesendum sautján sinnum að fátt verði vitað með óyggjandi vissu, og ekki sé höfundur alvitur. Hann hefði nú raunar getað vitað meira stundum. T. d. (bls. 216-17):

“Sá möguleiki er fyrir hendi að reynt yrði að raungera ráðslýðræði í markaðs-sósíalísku skipulagi. Kerfið yrði þá líkt því sem var í Júgóslavíu sálugu á dögum kommúnista, ríkið ætti framleiðslutækin, fyrirtækjunum yrði stjórnað af starfsmanna-ráðum og markaðurinn samhæfði gjörðir fyrirtækjana. En þessi kostur er heldur ekki nógu góður. Ekki er ósennilegt að fyrirtækin breyttust hægt og bítandi í hrein einka-fyrirtæki þótt ríkið kannski ætti þau að nafninu til. Þess utan efast ég um að svona kerfi yrði skilvirkt, lítið rúm yrði fyrir nýjungar og skapandi eyðileggingu.”

Hér er nú ekki bara um að ræða heilaleikfimi við skrifborð í Lillehammer, heldur fyrirbæri sem voru til. Var nú ekki mögulegt að fletta upp í heimildaritum um þetta atriði? Vissulega hefði það tafið útgáfu bókarinnar um einhverja mánuði, en varla var nauðsynlegt að hún birtist í ágúst 2011, hinn möguleikinn var að bókin yrði mun betri. Nafnaskrá hefði líka gert hana stórum aðgengilegri og gagnlegri.
Verra er að fyrir kemur að beitt er þokukenndum hugmyndum, sem fá enga skýringu. Þar má nefna svo mikilvægt fyrirbæri sem “sósíalisma”. Þannig segir (bls. 146) “kannski valda hefðir Kerala og Bútanbúa því að heil- eða hálfsósíalismi virkar sæmilega vel í löndum þeirra.” (sjá einnig bls. 203). Engin skýring er á því hvað átt sé við með “hálfsósíalisma”, hvað þá “heilsósíalisma”! Samt segist höfundur andvígur sósíalisma, segir hann hafa gefist illa. Hann vilji standa í miðju og velja það sem best gefist eftir hentugleikum. Þetta er vissulega réttlætt með framangreindum dæmum (bls. 33 o.áfr.) þess að fólk hafi ósannanlegar forsendur mikilvægra ákvarðana sinna. En annars er þettta einfaldlega trúarjátning – Samfylkingarinnar íslensku – eða krata almennt. Engin stefnufesta, engin ríkjandi sjónarmið, bara lagað sig eftir aðstæðum hverju sinni. Það er í samræmi við þetta að bókin fjallar um auðvaldskreppur á hundruðum blaðsíðna án þess að víkja að skýringum Karls Marx á þeim, og hversvegna þær endurtaki sig hvað eftir annað. Jafnvel andmarxistar viðurkenna þó mikilvægi þeirra kenninga, ekki verði gengið þegjandi hjá þeim. Alrangt er (bls. 337) að Marx hafi verið “efnahagslegur nauðhyggjumaður”, hann barðist gegn þeirri stefnu alla ævi.
Stefán ræðir ýmsar hugmyndir sósíalista um ráðstjórn (t.d. bls. 216). Starfsfólk tiltekinnar verksmiðju myndi ráð sem stjórnar henni, og önnur fyrirtæki lúta samskonar stjórn.

“Síðan eiga ráðin að samhæfa gerðir sínar á landsvísu, jafvel heimsvísu. Hugsum okkur nú að ekki væri neinn markaður í slíku kerfi. Þá yrði hættan sú að kerfið yrði firnaþungt í vöfum, endalausar rökræður færu fram um smáatriði í fyrirtækjarekstri og feikierfitt yrði að samhæfa ákvarðanir ráðanna. Þess utan myndi samhæfingin krefjast umfangsmikils skrifræðis sem gengið gæti af ráðslýðræðinu dauðu. Einnig gæti lýðræðið hrunið undan eigin þunga, efnahagskerfið færi á hausinn og alger ringulreið skapaðist Sú óreiða gæti orðið móðir einræðisins. En jafnvel þótt ráðslýðræðið lenti ekki í slíkum hremmingum þá eru fallgryfjurnar margar. Verði ráðunum stjórnað á opnum fundum er hætta á valdatöku hinna virku. Væri fulltrúalýðræði í þessu skipulagi er hætta á að þeir fulltrúar sem samhæfa ættu starf ráðanna á landsvísu fengju of mikil völd í krafti þess að ríkja yfir öllu efnahagskerfinu”.

Í framhaldi er rætt um aðra útgáfu sósíalisma (bls 218). Þá verði öll fyrirtæki sameign almennings, þannig sé öllum tryggð lágmarksframfærsla. En fyrirtækin verði undir stjórn forstjóra “sem reyna að hámarka gróða þeirra. Þeir verði annað hvort kosnir af starfsmönnum eða skipaðir af stjórnum fyrirtækjanna.” Markaðurinn ráði hvernig auðlindum er ráðstafað.
Vissulega er rétt sem Stefán hefur eftir danska háðfuglinum Storm P. að erfitt sé að spá, einkum um framtíðina. Látum því fólk framtíðar um framkvæmd í einstökum atriðum, en sósíalistar hljóta að beita sér nú og ævinlega fyrir valddreifingu, að færa ákvarðanavald til almennings. Það er ekkert náttúrulögmál að sá sem rekur fyrirtæki með árangri eigi að hafa meiri völd en sá sem er duglegur að leika á píanó. En af framangreindu dregur Stefán ályktun sem hann sjálfur kallar íhaldssemi, en ég kalla hugsanalausa íhaldssemi. Það

“er engin ástæða til að taka áhættuna á lýðræðislegum sósíalisma, hann gæti verið leiðin til ófarnaðar. Við vitum hvað við höfum, þ.e. lýðræðislegan blandaðan markaðsbúskap, ekki hvað við fáum” (bls. 219 og 329).

Það þarf ekki mikla umhugsun til að sjá að þetta “við vitum hvað við höfum, ekki hvað við fáum” eru sígild rök íhaldsmanna gegn öllum breytingum, t.d. var þannig barist gegn þingræði og afnámi þrælahalds á 19. öld. Þarf frekari vitnisburð um hve vitlaus þessi stefna er?
Loks má nefna að margir rithöfundar munu kannast við þann vanda að finna ekki tilvitnun um það sem þeir hafa eftir öðrum. Á þeim vanda hefur Stefán eftirbreytniverða lausn (bls. 355):

“Þessa hugmynd hef ég frá norskum krata hvers nafni ég hef gleymt. Hann hefur örugglega stolið henni frá einhverjum öðrum”!
_______________________________
Stundum virðist höfundur ekki hafa hugsað nægilega vel það sem hann ritar. T.d. segir hann (bls. 129-30) “að ef bág kjör landbúnaðarverkamanna (á Spáni) orsaka lágt verð þá ættu innfluttir spænskir tómatar að vera litlu dýrari á Íslandi en á Spáni. En svo er ekki.” Er þá flutningskostnaður, afföll af auðskemmdri vöru og milliliðakostnaður úr sögunni? Þessa vitleysu er höfundur svo veglyndur að hafa eftir Árna bróður sínum.
Í bókinni er vítt seilst og aragrúi upplýsinga. Það er því skiljanlegt að fyrir kemur að upplýsingar eru úreltar, jafnvel mikilvægar upplýsingar, svo sem (bls. 135): “Franskir bankar hafi staðið sig sæmilega vel, ríkið hefur ekki þurft að redda þeim.”
Af þessu leiðir Stefán að þetta muni stafa af mismunandi hugarfari þjóðanna. En í síðustu viku var í sjónvarpsfréttum að flestir franskir stórbankar væru á heljarþröm. Leggst þá lítið fyrir þjóðarsálir, en ekki hefi ég meiri upplýsingar um þetta mikilvæga mál.
Bls. 248 segir: “Þótt flest sé til sölu á vorum tímum þá er merkilegt nokk engin leið að kaupa pláss í biðröð, þau eru einfaldlega ekki til sölu.”
Er þetta ekki helsti vanhugsað? Alkunna er, að hvenær sem mikil eftirsókn er eftir aðgöngumiðum, þá hamstra menn eins marga og þeir geta, og selja svo á uppsprengdu verði þeim sem ekki fengu miða. Sé takmarkað hve marga miða einstaklingur má kaupa, gerir hann bandalag við aðra um þetta.
Á bls. 273 nefnir höfundur að “Til eru samfélög þar sem litið er á börn sem eign föður. T.d. höfðu húsbændur í Róm til forna rétt til að drepa hvert það afkvæmi sitt sem þá lysti.”
Hér ætti að nefna að þetta tíðkaðist líka á Íslandi, en var afnumið skömmu eftir kristnitöku – sem var þó samþykkt með þeim fyrirvara, m.a. að þetta mætti áfram. Ótraustari munu heimildir um að leiða gamalmenni fyrir ætternisstapa, þ.e. hrinda þeim fyrir björg, þættu þau ekki verðmætaskapandi. Það þyrfti að kanna.


Stefáni Snævar svarað (Smugan 4.10.2011)

Fyrst er að leiðrétta misskilning. Eins og allir geta séð af pistli mínum átaldi ég ekki Stefán fyrir að nota mikið fornafn fyrstu persónu eintölu, heldur réttlætti það með því að þannig setti hann fram forsendur dóma sinna, gerði þær lesendum ljósar.
Í annan stað er pistill minn alls enginn ritdómur um bók Stefáns, Kreppa í kreddu. Það sést þegar af því að ég fjalla nánast ekkert um aðalefni bókarinnar, sem fram kemur í undirtitli hennar: “Frjálshyggjan og móteitrið við henni”. Eftir nokkuð almenna lýsingu á vinnubrögðum í bókinni læt ég nægja að gagnrýna ýmislegt í henni, m.a. frá marxísku sjónarmiði.
Það er ánægjulegt að Stefán nú segir það misskilning að hann geri Þjóðverja eina ábyrga fyrir fyrri heimsstyrjöld. En var ekki nærtækast að skilja svo þessi orð hans: “Þýskaland keisarans hafði lýðræðislega þætti, samt háði landið stríð við lýðræðisríki á borð við Frakkland, Bretland og Bandaríkin.”

Ég sagði kenningu Lenins um heimsvaldastefnuna “alkunna”. Það merkir auðvitað ekki sama og “almennt viðurkennd”. Sagan um Adam og Evu er alkunn, en síður en svo almennt viðurkennd sannindi. Ég sagði bara að kenning Leníns væri svo alkunna að Stefán hefði átt að andmæla henni, væri hann ekki sammála. Þau andmæli setur hann svo fram nú. Of langt mál yrði hér að ræða allt sem hann segir um að nýlendustefnan hafi verið dýr, og því studd af aðli og herforingjum, fremur en af viðskiptahöldum, sem hafi þó átt að græða á henni. Hitt virðist þó ljóst að sitt var hvað, hver borgaði nýlendustefnuna – skattborgarar – og hver græddi á henni – iðjuhöldar, herforingjar og fl. þ.h. ” Arðræna Vesturlönd Sádí-Arabíu?” spyr Stefán. Svarið er að fáeinir auðugir vesturlandabúar arðræna flesta íbúa Sádí-Arabíu með dyggum stuðningi fáeinna Sádíaraba, þ.e. valdhafa og auðmanna landsins.

Það er sannarlega hressandi að lesa rit Stefáns þegar hann dregur útbreiddar skoðanir í efa og kannar rök með og móti. En það nægir ekki. Efist hann um að vinna sé grundvöllur verðmæta, þá verður hann að gera svo vel að segja hvað hann vilji setja í staðinn. Augljóst má vera að ýmis þau fyrirbæri sem kallast ”náttúruauðlindir” öðlast bara verðmæti við vinnu manna. Þar á meðal er olían sem Stefán segir réttilega að hafi verið verðlaus þangað til bensínvélin var upp fundin. Spyrja mætti hvort Stefán ímyndi sér að tilteknir þýskir uppfinningamenn hafi þá fært olíunni þau verðmæti sem hún hefur nú. En mér sýnist líklegra að það sé vinnan við að smíða vélar til að annast hana, vinnan við að dæla henni úr jörð, hreinsa hana, markaðssetja, o.s.frv.

Stefán segist bara vitna í Þorstein Gylfason um að Marx hafi verið nauðhyggjumaður. Stefán tekur þó undir þetta: “Hins vegar hafði Marx tilhneigingu til nauðhyggju, hún kemur hvað skýrast fram í formálanum að Auðmagninu þar sem hann segir að þróun samfélaga lúti náttúrulögmálum, þekki menn þau lögmál þá geti menn stytt eða lengt fæðingarhríðir hins nýja samfélags sem þróunarlögmálin geti af sér. En ekki numið þau úr gildi. Hvað er þetta annað en nauðhyggja light?
Svar mitt er að þetta kunni að vera óheppilega orðað (hvort sem svo er í þýska frumtextanum eða íslensku þýðingunni), auðvitað lýtur þjóðfélagsþróun ekki ósveigjanlegum náttúrulögmálum. Hitt má augljóst vera, sem er meginkenning Marx, að sterkar hneigðir valda því hvers konar þjóðfélag rís af hverskonar atvinnuháttum. Svo mjög þekkt dæmi sér tekið, þá byggðist búskapur í Egyptalandi og Millifljótalandi (Írak) til forna á áveitum til að nýta árleg flóð í fljótum sem náðu gegnum mestallt landið, og tryggðu greiðar og skjótar samgöngur. Skiljanlegt er að samvinnu bænda þurfti um þessar áveitur, skiljanlegt er einnig að á þessum tíma auðveldaði þetta sterka miðstjórn, einræði. Jafnauðskilið er að Evrópa á miðöldum, með víðlend ríki og erfiðar samgöngur, var ekki á sama hátt grundvöllur fyrir sterkt ríkisvald, enda var það konungsvald veikt, mikil völd lágu hjá héraðshöfðingjum víðsvegar.
Eftir stendur að bæði Marx og Engels börðust gegn efnahagslegri nauðhyggju. Ég leyfi mér að vitna í bók mína Rauðu pennarnir (Rvík 1990, bls. 1 o.áfr.) um

”það grundvallaratriði kenninga þeirra, að öll svið mannlífsins tengist sín á milli, orki hvert á annað, og ákvarðist þannig sögulega, að skipulag framleiðslulífsins ráði mestu þegar til lengdar lætur. Þetta er „víxlverkan á grundvelli efnahagslegrar nauðsynjar, sem hefur sitt fram að lokum“, sagði Engels 1894 (bls. 206–7). „Það er ekki vitund manna sem ákvarðar tilveru þeirra, heldur er það þvert á móti félagsleg tilvera þeirra sem mótar vitund þeirra“ sagði Marx 1857 (A, bls. 89) [2]. Þetta hefur oft verið rangtúlkað svo, að öll fyrirbæri mannlífsins megi leiða út frá efnahagslífinu. Það kallast vélgeng efnishyggja (eða dólgamarxismi). En Engels heldur áfram:

Það er ekki svo að skilja, að efnahagslífið eitt sé virk orsök, og allt annað aðeins óvirk afleiðing. Því fjær sem eitthvert svið mannlífsins er efnahagslífinu, því nær sem það er hreinum, óhlutbundnum hugmyndaheimi (t.d. bókmenntir og listir), þeim mun fremur finnum við tilviljanir í þróun þess, því meiri sveiflur eru á línu þróunarinnar. En sé dregin miðlína þessara sveiflna, mun sannast, að hún nálgast þróunarlínu efnahagslífsins því meir sem sviðið er víðara, og tímaskeiðið lengra sem við skoðum”.

Stefán segir: “M.a. vegna þess að núverandi kerfi er sæmilega viðunandi er engin ástæða til að taka áhættu af samfélagskerfi sem er róttækt öðruvísi.”
Ætla mætti að hann fetaði hér í fótspor þýska heimspekingsins Leibnitz, sem fyrir eitthvað á þriðju öld sagði að við byggjum í besta mögulega heimi. En það er nú öðru nær, Stefán rekur í löngu máli ágalla núverandi skipulags. Auk þess er þetta allt of sértækt hjá honum. “Lýðræði” merkir bara þingræði, væntanlega með félagafrelsi og tjáningarfrelsi. Í Bandaríkjunum er þetta – með þeim afdrifaríku takmörkunum að auðjöfrar eiga alla fjölmiðla, og að mikinn auð þarf til stjórnmálabaráttu. Í Bandaríkjunum er líka markaður. Er samt ekki fráleitt að kalla það “sæmilega viðunandi” þjóðfélag, sem ekki megi breyta róttækt? Stöðugt eykst mismunur auðugra og örsnauðra, sem í stórum stíl missa atvinnu, húsnæði og verða að hírast á götum úti, sjúkratryggingar eru svo lélegar að fólk hefur ekki efni á að leita til læknis eða sjúkrahúsa. Einnig á Stefánslofuðum Norðurlöndum stækkar gjáin milli ríkra og snauðra, atvinnuleysi eykst mikið, enda fluttist húsnæðisbólan þangað frá Bandaríkjunum. Sama kreppa eða verri er um alla Evrópu, eins og Stefán rekur ítarlega í bók sinni. Hver getur kallað þetta ”sæmilega viðunandi kerfi”? Ekki jafnaðarmenn, svo mikið er víst, frekar það sem Stefán kallar tepokalýð Bandaríkjanna og moldrík yfirstétt þeirra. Ég ítreka að standi Stefán við orðin: ”Við vitum hvað við höfum, ekki hvað við fáum”, þá eru það sígild rök gegn öllum breytingum, og það verður ekki kallað annað en hugsunarlaus íhaldsstefna.
Stefán segir ennfremur: ” Í síðara lagi hræða spor sósíalismans, meira að segja Júgóslafia með sín verkamannaráð var einræðisríki og efnahagslega staðnað. I ofan á lag benda hugsunartilraunir til þess að sósíalisminn sé ekki á vetur setjanda.”
Þetta er einmitt það sem mér þykir verst við bók Stefáns. Hann sýnir ekki fram á neitt orsakasamhengi milli sósíalisma og einræðis, en gefur það í skyn. Helstu rök hans eru að öflug miðstjórn á efnahagslífinu leiði til einræðis, en raunveruleg ráðstjórn muni leiða til glundroða, en hann aftur til einræðis. Ég segi aftur á móti, að flokkur undir stjórn Títós vann vopnaða baráttu gegn nasistum, erlendum og innlendum, og eftir að hann hafði náð alræðisvöldum, var hann ekkert fyrir að afsala sér þeim.
Stefán spyr ennfremur: ”Er nokkur ástæða til að trúa á óprófanlegar kenningar eins og þá sem kennd er við vinnugildi?”
Svarið er að öll trúum við á óprófanlegar kenningar, svo sem Stefán rekur ágætlega um trú okkar á óprófanlegar forsendur ýmissa dóma og ályktana. Ég álít t.d. að engin leið sé að finna almennan mun á lundarfari kvenna og karla, enda sé um milljarða ókunnra mannvera að ræða, enginn geti haft þekkingu á þeim. Með sömu rökum trúi ég ekki á kynþáttamun né þjóðareðli, ekki á sérstakt lundarfar fólks sem alist hafi upp við islam sem ríkjandi trúarbrögð, meira en þúsund milljónir manna af mismunandi stéttum og menntun í mörgum gerólíkum ríkjum; en þessi kenning er vissulega óprófanleg. Ekkert virðist heldur benda til að milljónir samkynhneigðra um veröld víða hafi eitthvert sameiginlegt lundarfar, sem greinist afgerandi frá lund gagnkynhneigðra. Hvernig ætti að vera mögulegt að kanna slíkt? Allur rasismi virðist því jafnvitlaus. Ég hef mér það helst til afbötunar að jafnóprófanleg er andstæð kenning sem kunnust er af Helgu Kress og félögum, að grundvallarmunur sé á lundarfari kynjanna, og hann birtist í bókmenntum eftir karla og konur, m.a. Þessi kenning var alkunn í mínu ungdæmi og hét þá karlremba, en er nú kennd við kvennamenningu. En er ekki augljóst að t.d. menntakonur í Reykjavík eiga miklu meira sameiginlegt með eiginmönnum sínum, bræðrum, og einkum vinnufélögum, en þær eiga með fiskverkakonum á Akranesi eða Ísafirði, hvað þá með bændakonum í Afríku og Asíu?
En verst er að Stefán lætur sér nægja "hugsunartilraunir" í stað þess að kanna hvað raunverulega gerðist, sögulegar aðstæður. Ég þykist hafa rakið að háir bók hans verulega.
Ég verð að biðjast velvirðingar á því að segja Stefán hafa gefið úr sex fræðirit á 22 árum, þegar það var á 12 árum. Ég veit satt að segja ekki hvernig þessi villa varð til. Innsláttarvilla?

P.s. Mikið væri gaman ef Gústaf Níelsson vildi útskýra hvað hann á við með að kalla mig ”Heiðar snyrtir hinna sósíalísku þjóðfélagsvísinda”.